ÜNİVERSİTENİN TARİHSEL SEYRİ VE TÜRKİYE TECRÜBESİ

ASED: Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Web: http://ased.aksaray.edu.tr e-posta: Yıl:2017 Cilt:1 Sayı:1 ÜNİVERSİTENİN TARİHSEL SEYRİ VE TÜRKİYE TECRÜBESİ (…)Bugünlerde gençlik çevrelerinde yaygınlaşmış bir düşünce var: Bilim, tıpkı fabrikalarda olduğu gibi, laboratuvarlarda ya da istatistiksel dosyalama sistemlerinde gerçekleştirilen bir hesaplama işi, insanın gönlü ve ruhuyla değil de soğukkanlı aklıyla ilgili bir hesap işidir. Max Weber (2004, s.207) Şükriye Ulaşkın1 ÖZET Bu çalışmada, üniversitelerin ilk kuruldukları dönemden günümüze nasıl bir dönüşüm geçirdikleri nedenleriyle birlikte ele alınmaktadır. Ortaçağ üniversitelerinin eğitim-öğretime dayalı anlayışlarının modern üniversiteyle birlikte ne yönde değişime uğradığı ilk ele alınan konulardandır. Küreselleşmenin artan hızıyla birlikte ilk olarak “bilginin” daha sonraki dönemlerde de “enformasyonun” önemini artırması, günümüz bilim anlayışının oluşmasında etkili olmuştur. Küresel değişimler diğer çeşitli kurumlarda olduğu gibi üniversitelerde de piyasa koşullarına ayak uydurmayı mecburi kılmış, bunun sonucunda ise üniversiteler şirketler gibi davranmaya başlamıştır. Daha iyi rekabet edebilmeleri için ticaret dünyasında geçerli olan kuralları uygulamaya başlamışlardır. Multiversite (girişimci) anlayışının üniversitelerde yerleşik hale gelmesi ise yeni yönelimlere neden olmuştur. Küresel ölçekteki bu gelişmelerden ülkemizdeki üniversitelerin nasıl etkilendiği ve ne tür problemlerle karşılaştığı da bu çalışmada irdelenen bir diğer konudur. Anahtar Kelimeler: Üniversite, Modern Üniversite, Üniversitenin Dönüşümü ABSTRACT In this study, it is tackling with their reasons how the universities have transformed from the first era that they had established to the present day. Firstly; we examined in what way the medieval universities had changed. Medieval universities education understanding was based on teaching. But; increasing with speed of globalization firstly “knowledge” and after that “information” terms have gained importance and this situation has effected formation of modern science understanding. Global changes have obliged the universities about adapting the market conditions like other institutions. As a result, the universities have begun to act like companies. They have begun to implement rules that are valid in the business world so that they can compete better. The fact that the concept of multiversity (entrepreneurship) has become established in universities has caused new trends. Also; how our universities has influenced from these global changes and what kind of problems it has encountered are another subjects in this work. Key Words: University, Modern University, Transformation of the University 1 Aksaray Üniversitesi İşletme Bölümü Arş.Grv. E-mail: 48 ASED: Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Web: http://ased.aksaray.edu.tr e-posta: Yıl:2017 Cilt:1 Sayı:1 1. Ortaçağ Üniversitelerinden Modern Üniversiteye Üniversite dendiği zaman akla ilk gelenler genel olarak; kavramın kökeninden hareketle birlik, birleştiricilik; tüm bilgi disiplinlerindeki evrensel nitelikli bilginin üretimi ve yayılımı şeklinde olmaktadır. Tarihî gelişimi gereği üniversite, evrensel bir eğitim kurumudur (Bolay, 2011). Şüphesiz üniversite kavramını açıklamak için kullanılan ifadeler; içinde bulunulan dönemin sosyal, kültürel, ekonomik koşullarıyla yakından ilişkilidir. Üniversitelerin geçirdiği tarihsel dönüşüm genellikle 3 aşamalı bir kategoride toplanmaktadır. Bu üç aşama; 1) Ortaçağ Üniversiteleri, 2)Humboldt Üniversitesi (Modern Üniversite) ve 3)Bilgi Toplumu Üniversiteleri (Multiversite, Girişimci Üniversite) şeklinde sınıflandırılmaktadır (Arap, 2010). Bugünkü modern anlamda üniversite anlayışı, ilk üniversitelerin ortaya çıktığı dönem olarak kabul edilen Ortaçağ döneminden itibaren birçok faktörün etkisinde kalarak çeşitli değişimlere uğramıştır. Ortaçağdaki üniversiteler bilgilerin öğrencilere aktarıldığı bir kurum iken 19. yüzyıldan itibaren üniversite, daha çok araştırmayı ön plana çıkarma isteğinde olan kurumlar haline dönüşmüştür (Küçükcan ve Gür, 2009). Ortaçağda Batıdaki ilim kurumlarına “Universitas” deniyordu. Bu kelime İslam toplumundaki “Camia” sözcüğü ile aynı anlama gelmektedir. Düzenli ve örgütlenmiş olarak kurulan ilk büyük ilim ocağı Bologne’daki Universitas’tır (Ülken, 1970). Batı, ilk üniversiteleri ile 11. ve 12. yüzyıllarda tanışmıştır. Bu üniversiteler, dönemin özelliklerine göre örgütlenmiş, araştırmacı ve öğrencilerden oluşan lonca niteliği taşımaktadırlar (Küçükcan ve Gür, 2009). Genellikle; Bologna (1088), Oxford (1167) ve Paris (1170) üniversitelerinin ilk üniversiteler olduğu ileri sürülmektedir. Bilim tarihçisi J. D. Bernal ise ilk olarak üniversitelerin medreselerin kurulmasıyla beraber ortaya çıktığını söylemektedir (Günay, 2007). Üniversite Batıya ait bir kurum olarak görünse de Avrupa’daki ilk üniversitelerin İspanya, Sicilya ve Haçlı Seferleri sırasında diğer İslam coğrafyasında yer alan bilim ve eğitim merkezlerinden etkilenmiş olduğu da gözden kaçırılmamalıdır (Küçükcan ve Gür, 2009). Günay (2007)’a göre, Abbasi Halifelerinden Me’mun’un (813-833) Bağdat’ta açtığı, Dar’ül Hikme adlı akademi İslam coğrafyasındaki ilk yükseköğretim kurumu olarak kabul edilmektedir. Bu kurum Hristiyan Ortaçağ üniversitelerinin öncüsü olmuştur. Yanı sıra 10. yüzyılda kurulan El-Ezher ve 11. yüzyılda kurulan Nizamiye medreseleri de modern üniversitelerin kurulmasında etkili olmuştur. Batı üniversitelerinin çoğu ilk başta kilise okulları olarak ortaya çıkmıştır. Rektör ve Dekan terimlerinin papazlara ait unvanlar olması bunun göstergelerinden biridir (Günay ve Aydemir, 49 ASED: Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Web: http://ased.aksaray.edu.tr e-posta: Yıl:2017 Cilt:1 Sayı:1 1997). Bu üniversiteler dini otoriteyi temsil eden Papalık ile sivil otoriteyi temsil eden Kutsal Roma İmparatorluğu’nun hâkimiyeti altında olmuşlardır (Arap, 2010). Ortaçağ üniversitelerinde iki öğretim yolu bulunmaktadır. Bunlar; ders ve münazaradır. Dersten anlaşılan, bir şey okumak ve bir metin açıklamaktır. Münazara ise; bir veya birkaç hocanın yönetimi altında öğrencilerin yaptığı fikir tartışmalarıdır (Ülken, 1970). William Von Humboldt’un kuruculuğunu üstlendiği Humboldt Üniversitesi ilk modern üniversite olarak bilinmektedir. Bu üniversite ilke olarak; eğitimin evrensel ve ücretsiz olmasını benimsemiştir. Yanı sıra üniversitenin işlevinin sadece eğitim-öğretimden ibaret olmayıp, bilimsel araştırmaların da üniversitelerin faaliyetleri arasında yer almaya başlaması Humboldt modelinin hayata geçirilmesiyledir (Arap, 2010). Humboldt’a göre araştırma faaliyeti üniversite ile diğer eğitim kurumlarını birbirinden farklılaştıran temel faktör olmalıydı. Araştırmaya dayalı bu yeni üniversite modeli diğer düşünürlerin katkılarıyla birlikte o dönemin temel paradigmasının yayılmasını ve benimsenmesini sağladı. Bu paradigma endüstriyel üretim ve bu üretimin uluslar (...truncated)