Taberi Örneğinde Kırat ve Huruf-U Seb'a İlişkisi

e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi -www.e-sarkiyat.com- ISSN: 1308-9633 Sayı: III Nisan 2010 TABERİ ÖRNEĞİNDE KIRAT VE HURUF-U SEB'A İLİŞKİSİ IN THE CASE OF TABARI CONNECTION BETWEEN READING (KIRÂAT) AND SEVEN LANGUAGE (HURUF-U SEB’A) Hacı ÖNEN Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Öğrencisi Özet Tefsir literatüründe kırâat ve huruf-u seb’a konusu çokça tartışılan bir konu olmuştur. Çoğu zaman huruf-u seb’a, yedi kırâat zannedilmiş, bu da bazı karışıklıkları beraberinde getirmiştir. Bilindiği gibi Ebu Bekir b. Mücahid, kırâatları yediye indirmiş, Yedi harf ve kırâatlarla ilgili bu karışıklık İbn Mücahid’in bu yaklaşımından kaynaklanmıştır. Biz bu makalede hurufu seb’a ve kırâatlar arasındaki farka değinmekle beraber bu iki konu arasında nasıl bir ilişki olduğuna değineceğiz. Abstract Reading (kırâat) and seven language (huruf-u seb’a) was discussed considerabely in literature of Tafsir. Seven language was supposed seven reading mostly. it causes some confusion. İt is known, Ebubekir b. Mucahid took down reading in seven. This confusion interested with seven language and reading result from approach’s İbn Mücahid. I will touch on difference between seven language and reading in this article. İn addition I will touch on connection between seven language and reading in this article. GİRİŞ Huruf-u seb’a konusu tefsir literatüründe çokça tartışılmış bir konu olmakla beraber, kırâatlar ve huruf-u seb’a arasında nasıl bir ilişki olduğu konusu merak edilen bir husustur. Çoğu zaman huruf-u seb’a yedi kırâat zannedilmiş, bu da bazı karışıklıklara sebep olmuştur. Bilindiği gibi Kur’an Arapça nazil olmuş, ancak nüzul tek bir Arap lehçesiyle değil, yedi Arap lehçesiyle olmuştur. Bununla ilgili hadisler mevcuttur.1 Yedi harfin genelde, yedi lehçe anlamında kullanıldığını söyleyebiliriz. Bilindiği gibi, bir milletin konuştuğu dile luğat denir. Bir dilin çeşitli bölge ve topluluklara göre gösterdiği farklılıklara da lehçe denir. Şive/ ağız ise; bir dilin şehir veya bölgelere göre gösterdiği küçük farklılıklara denir. Lehçe geniş bölgelere yayılmış bir dilin, hem yazılış, hem de söylenişinde görülen farklılık; şive ise daha küçük bölgelerde görülen ve sadece söylenişte meydana gelen farklılıktır. Arapça pek çok lehçeye sahip zengin bir dildir. Bunlar arasında da tabii olarak birçok farklılık mevcuttur.2 A-YEDİ HARF (HURUFU’S-SEB’A) 1 2 Buharî, Fedailu’l-Kur’an, 5, 4991, 4992 Abdurrahman Çetin, Kur’n-ı Kerimin İndirildiği Yedi Harf ve Kıraatler, Ensar Yay. İstanbul, 2005, s.25 103 e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi -www.e-sarkiyat.com- ISSN: 1308-9633 Sayı: III Nisan 2010 1) HURUFU’S-SEB’A KAVRAMI Huruf-u seb’a ifadesini açıklarken önce harf kelimesinin ne anlama geldiğine değindikten sonra seb’a (yedi) kelimesinin ne anlama geldiğine değineceğiz. Ahruf, harf kelimesinin çoğuludur. Harf, hece harflerinden her biridir. Harf, rabıta denilen edatlara da denir. Bu, bir harf veya birkaç harften de meydana gelse, buna da harf denir. 3 Bu anlamdaki harf, kelimenin üç kısmından olup fiil ve isim dışında kalan kelimelerdir. Harf, taraf, kenar bir şeyin ucu demektir.4 Arapçada kılıcın kenarı (harf), geminin, dağın kenarı şeklinde ifadeler kullanılır.5 Bir şeyin harfi, o şeyin tarafı, kenarı ve sınırı demektir. Harfu’l-cebel, dağın tepesi demektir. 6 Harf, yolda yorulmuş soylu at anlamında kullanıldığı gibi, zayıf at anlamında da kullanılır.7 Harf taraf, yön anlamında kullanılır. 8 Kur’an’da da bu kullanım geçer; ‘İnsanlardan kimi, Allah’a yalnız bir yönden (harf) kulluk eder.’ (22/Hac,11) Kur’an’da bulunup farklı vecihlerle okunan her kelimeye harf denir. İbn Mes’ud’un harfi onun kıraati demektir. Harf farklı vecihlerle okunan kıraat demektir. Nitekim bu anlamda harf kelimesi hadiste kullanılmıştır. “Kur’an yedi harf üzerine indi. Hepsi şafii ve kafidir.” Bu hadiste harf luğat anlamında kullanılmıştır.9 Ebu Ubeyde ve Ebu Abbas şöyle demiştir: “Kur’an yedi Arap lügatiyle indi.” Bu, her harfte yedi vecih vardır anlamına gelmez. Bu lügatler Kur’an’ın farklı yerlerinde bulunmaktadır.10 Seb’a (yedi) adedinin manası ile ilgili iki görüş ileri sürülmüştür. Bir görüşe göre seb’a kelimesi yedi sayısını ifade eder ve bu manaya delaletinde kesinlik vardır.11 Diğer bir görüşe göre ise, seb’a kelimesi, kesretten kinayedir. Bu görüşe göre, yedi çokluk ifade eden bir kelimedir. Dolayısıyla belli bir sayı kastedilmemektedir.12 2-TABERÎ’YE GÖRE HURUF-U SEB’A Taberî, Kur’an’ın Arapça olarak inzal edildiğine vurgu yaptıktan sonra, Kur’an’ın hangi Arap lisanıyla (lehçesiyle) indiğini sorar. Kur’an bütün Arap lisanlarıyla mı inmiştir yoksa bunlardan bir kısmıyla mı inmiştir? Taberî, bu konuda Hz. Peygamber’den rivayet edilen haberlere müracaat etmek gerektiğini ifade eder. Taberî, Ebu Hureyre'nin şu hadisini nakleder: “Kur’an, yedi harf üzerine indirildi. Kur’an’dan şüphe etmek küfürdür.(üç defa). Ondan bildiklerinizle amel edin, bilmediklerinizi bilenlere götürünüz.”13 Yine Taberî’nin naklettiği Hz. Ömer hadisinde, Hz. Ömer başından geçen bir olayı hikâye etmektedir: “Rasûlullah, hayattayken Hişam b. Hâkim’in Furkan sûresini okuduğunu duydum. Onun kırâatını dinlemek istedim. Rasûlullah’ın bana okumadığı 3 İbni Manzur, Lisanu’l-Arab, c.5, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, s.457 İbni Manzur, a.g.e., s.457 5 Rağıp el-İsfehani, el-Müfredat, Beyrut, 2005, s.121 6 İbni Manzur, a.g.e. s.457 7 İbn Manzur, a.g.e. s.457 8 İbn Manzur, a.g.e., s.458 9 İbn Manzur, a.g.e., s.457 10 İbn Manzur, a.g.e., s.457 11 İbn Cerir et-Taberî, Camiu’l-Beyan An Te’vili Ayi’l-Kur’an, Daru ihyai’t-Turasi’l-Arabî, Beyrut, b.t.y., c.1, s.25 12 Celaleddin Abdurrahman es-Suyutî, el- İtkan fi Ulumi’l-Kur’an, c.1, Daru İbni Kesir, Beyrut, 2006, s.145 13 İbni Cerir et-Taberî, a.g.e, c.1, s.16 4 104 e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi -www.e-sarkiyat.com- ISSN: 1308-9633 Sayı: III Nisan 2010 huruf-u kesire ile okuyordu. Neredeyse namazda ona saldıracaktım. Selam verinceye kadar sabrettim. Selam verince elbisesinden yakaladım. Ona, ‘senden işittiğim bu sûreyi sana kim okudu’ dedim. ‘Rasûlullah bana okudu’ dedi. Ona ‘yalan söylüyorsun. Vallahi senden işittiğim bu sûreyi Rasûlullah bana da okudu’ dedim. Sonra onu bırakıp Peygamber’e götürdüm. Dedim ki: ‘Ya Rasûlallah! Bunun, Furkan sûresini senin bana okumadığın harflerle okuduğunu duydum. Sen bana Furkan sûresini okumuştun.’ Rasûlullah şöyle buyurdu: ‘Ey Ömer onu bırak. Oku Ey Hişam.’ O daha önce işittiğim kıraatle okudu. Rasûlullah: ‘Böyle nazil oldu’ dedi. Sonra Rasûlullah: ‘Oku Ey Ömer’ dedi. Rasûlullah’ın bana okumuş olduğu kıraatle okudum. Rasûlullah: ‘Böyle nazil oldu’ dedi. Sonra Rasûlullah şöyle buyurdu: ‘Bu Kur’an yedi harf üzere nazil oldu, onu kolay olanıyla okuyun.14 Taberî, tefsirinde huruf-u seb’a ilgili pek çok hadis nakletmektedir.15 Taberî’ye göre huruf-u seb’a ile ilgili rivayetler, Kur’an’ın, bazı Arapların lisanlarıyla (lehçe) indiğini ispatlamaktadır. Kur’an, bütün Arap lehçeleriyle inmemiştir. Çünkü Arapların sayılamayacak kadar çok lehçeleri vardır.16 (...truncated)