Orhun Abidelerinde Teokrasi Problemi ve Yabancı Dinlerin Türk Bozkır İdari Anlayışına Etkileri

Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi / Journal of Turkish History Researches, Yıl/Vol. 1, Sayı/No. 1 Güz/Fall 2016 ISSN: 2459-0185 Orhun Abideleri’nde Teokrasi Problemi ve Yabancı Dinlerin Türk Bozkır İdari Anlayışına Etkileri* Selim KARAKAŞ* Özet Başlangıcı insanlık tarihi kadar eskilere uzanan din, tarihin her döneminde bireylere ve toplumlara tesir eden en önemli faktörlerden birisi olmuştur. Bununla birlikte Türklerin tarih içinde dahil oldukları muhtelif dinlerin onları çeşitli şekillerde etkiledikleri de bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda Türklerin İslam öncesi dönemde kabul ettikleri yabancı dinlerin Türk yönetim anlayışı üzerindeki tesirleri meselesi de tartışılmaya değer bir problematiktir. Bu çalışma bir taraftan İslam öncesi dönemde Türklerin yönetim biçimlerinin teokrasi ile ilgisini tartışmak, diğer taraftan da Türklerin dâhil oldukları Budizm, Zerdüştlük ve Maniheizm gibi dinlerin, amme hukuku sahasındaki yerini tespit etmek, bununla ilgili verilerin vasfını çeşitli cepheleriyle ortaya koymak, nihayet söz konusu etkinin devlet algısındaki yansımalarını örneklemek gibi bir takım hedefler gütmektedir. Bunu yaparken de başta Orhun abideleri olmak üzere eski Türkçe metinler ve Çin yıllıklarındaki bilgiler üzerinden meselenin mahiyetini ve sınırlarını belirlemek adına çeşitli malzemeden yararlanılacaktır. Anahtar kelimeler: Kut, Tanrı, Teokrasi, Budizm, Zerdüştlük, Maniheizm * Bu çalışma, 21-23 Ekim 2015 tarihinde İstanbul Medeniyet Üniversitesi’nde düzenlenen, “Uluslararası Orta ve Batı Asya’da Yönetim Kültürü Sempozyumu”nda tarafımızca sunulan basılmamış bildirinin, gözden geçirilmiş ve genişletilmiş metnidir. * Yrd. Doç. Dr., Giresun Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Yabancı Dinlerin Türk Bozkır İdari Anlayışına Etkileri 159 Theocracy Problem in The Orkhon Monuments and The Effects of Foreign Religions on Percept of Turkish Steppe Administration Abstract Religion whose begining dates back as long as history of human being has been one of the most important factors affecting communities and individuals in every period of the history. However, a well known fact that is the various religions included to Turks in the history affect is them in various ways. In this regard the matter of influences of foreign religions that Turks accepted in pre-Islamic period on sense of rule in Turks is a problematique which is very worth discussing. This study aims to discuss interest of Turkish regimes with theocracy in pre-Islamic period, to determine place of religions such as Buddhism, Zoroastrianism and Manichaeismin which Turks are involved in public law, to put forward feature of data related with this and to give examples of reflections of mentioned influence on state percept. In doing this various materials will be benefited such as Turkish old texts, primarily the Orkhun Monuments, and information in the Chinese annuals in order to determine the nature and limits of the matter. Key words: Kut, Tengri, Theocracy, Buddhism, Zoroastrianism, Manichaeism Giriş Eski Türk hâkimiyet fikri, hükümdarda Tanrı bağışı bazı vasıfların varlığını kabul eden bir anlayıştır. Buna göre Türk hükümdarına yönetme hakkı Tanrı tarafından kut verilmek suretiyle bir lütuf olarak bağışlanmıştır. Türk devlet düşüncesinde yönetim erkinin bir unsuru olarak siyasi otorite veya siyasi iktidar kavramı kut sözü ile ifade edilmiştir ki, bu siyasi hâkimiyet kudreti, yani devleti idare salahiyeti ve otoritesi anlamına gelir. Ancak tartışılması gereken husus, eski Türk Selim KARAKAŞ 160 idare telakisinde hâkimiyetin menşeinin ilahi karakter taşımasının, yönetim biçiminin teokrasi olarak adlandırılmasını gerektirdiği midir? Gerçekten de başlangıcı insanlık tarihi kadar eskilere uzanan din, tarihin her döneminde bireylere ve toplumlara tesir eden en mühim faktörlerden birisi olmuştur. Toplumların kültür hayatında din kurumu, maddi ve manevi kültürün oluşumuna etki eden önemli bir faktördür. Sembollerin, inançların, kıymetlerin ve değişik alanlardaki pratiklerin kurumsallaşmış bir sistemi olarak tarif edebileceğimiz dinlerin, gerek siyasi, sosyal, iktisadi, sanatsal v.b. alanlardaki maddi kültür öğeleri ve gerekse insanların belli bir inanç, zihniyet yapısı, bir değerler ve eylemler sistemlerinden müteşekkil bulunan manevi kültür dünyaları üzerindeki tesiri yadsımaz bir gerçektir. Bununla birlikte Türklerin tarih içinde dahil oldukları muhtelif dinlerin onları çeşitli şekillerde etkilediği de bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda biz, yalnızca hâkimiyetin menşeinin ilahiliği üzerinden Türklerin İslam öncesi dönemde yönetim biçimlerinin teokrasi olduğu sonucuna varılamayacağını düşünmekteyiz. Zira iktidarın meşruiyetinin bir kutsala dayandırılması ilk ve orta zamanların egemenlik telakkisinde yadsınamaz bir vakıadır. Aksine aynı dönemde kabul ettikleri yabancı dinlerin Türk yönetim anlayışı üzerinde teokratik tesirler bakımından daha belirleyici bulunduğu kanaatini taşıyoruz. İşte bu çalışama, Orhun Abideleri örneği üzerinden İslam öncesi dönemde Türklerin yönetim biçimlerinin teokrasi ile ilgisini tartışmayı hedefliyor. Ayrıca meseleyi karşılaştırmalı şekilde onların zaman içinde dâhil oldukları hassaten Budizm, Zerdüştlük ve Maniheizm gibi dinlerin özellikle amme hukuku sahasındaki konumları üzerinden ele alacağız. Yine bu problematik konuyu adı geçen dinlerin Türk tarihindeki siyasi mirasları ile diplomaside oynadıkları rol ve devletin dış politikasında belirleyici bir aygıt olmaları -bu minvalde nim teokratik diyebileceğimiz bir yapı arz etmeleri- noktayı nazarından da inceleyeceğiz. Yabancı Dinlerin Türk Bozkır İdari Anlayışına Etkileri 161 Teokrasi Kavramı ve Ana Hatlarıyla İlk-Orta Zamanlarda DinDevlet İlişkileri Din ile devlet arasındaki ilişkinin insanlık tarihi ile birlikte başladığı söylenebilir. Bilimsel olarak incelenebilen en eski medeniyetlerde toplumsal ve siyasal düzenin temelini dinin oluşturduğu görülmektedir.1 Bilhassa geçmiş toplumlarda din, devlet yönetimi ile birlikte hareket eden ve onun işleyişine doğrudan müdahil olup onu destekleyen bir olgu halindedir. Dini inançlar, uygulamalar ve dinin getirdiği kurumsallık iktisadi ve siyasi yapılanma içerisinde önemli bir rol oynayabilmektedir. Siyasi iktidarı elinde tutan güç ile dini yapının iç içe geçtiği bu medeniyetlerde, din ile devlet arasında herhangi bir ayırımdan söz etmek imkânsızdır. Din ile devlet arasındaki ilişki, tarihin değişik dönemlerinde farklı şekillerde tezahür etmiştir. Başlangıçta tek iktidar alanı olarak din görülürken, toplumsal örgütlenmenin büyümesiyle siyasal iktidar önem kazanmış ve dinden ayrı bir iktidar alanı olarak ortaya çıkmıştır. Bu dönemden sonra kimi zaman devlet, dini kontrol ederken kimi zaman da din, devleti hâkimiyeti altına almıştır. Kimi zaman da aynı toplumda iki farklı iktidar olarak birbirlerine müdahale etmeden yaşamaya çalışmışlardır.2 1 Maurice Barbier, Modern Batı Düşüncesinde Din ve Siyaset, (çev. Özkan Gözel), Kaknüs Yayınları, İstanbul, 1999, s.13. 2 Niyazi Ber (...truncated)