Deneysel Araştırmalar Üzerine Bir İnceleme

Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010/2, c. 9, sayı: 18, ss. 199-211. DİNDE CİNSİYET FARKLILIKLARININ PSİKOLOJİSİ: DENEYSEL ARAŞTIRMALAR ÜZERİNE BİR İNCELEME Leslie J. FRANCIS Çeviren: Muammer CENGİL Özet Bu çalışma, dinde cinsiyet farklarıyla ilgili deneysel çalışmaların bir değerlendirmesi ve tartışmasını sunmaktadır. Din Psikolojisinde, dindarlıkta cinsiyet farklılıklarını izah etmek için geliştirilen iki ana grup teori vardır. Birinci grup teoriler, kadın ve erkekler arasında dine karşı farklı tepkilerin şekillenmesine neden olan çevresel ve sosyal etkiler üzerine odaklanmıştır. Bu grup kendi içinde iki kategoriye ayrılabilir: Cinsiyet Rolü Sosyalleşme Teorileri ve Yapısal Konum Teoriler. İkinci grup teoriler ise kadın ve erkek arasındaki farkı ortaya koyan kişisel veya ferdî psikolojik karakteristikler üzerine odaklanmıştır. Bu grup da kendi içinde üç kategoriye ayrılabilir: Derinlik Psikolojisi Teorileri, Kişilik Teorileri ve Cinsiyet Oryantasyon Teorileri. Bunlardan Cinsiyet Oryantasyon Teorilerinin diğer araştırmalar için en faydalı kaynak olduğu sonucu çıkmaktadır. Anahtar kelimeler: Cinsiyet, sosyalleşme, din, oryantasyon. 1. Giriş Pek çok din psikolojisi kitabı dindarlıkta cinsiyet farklılıklarının alanda doğruluğu en iyi saptanmış bulgular arasında yer aldığını iddia etmektedir. Örneğin, Argyle ve Beit-Hallahmi (1975) yapmış oldukları araştırmada şunları belirttiler: ‚Kadın ve erkeğin dini davranış ve inançları arasındaki farklılık oldukça büyüktür... Bundan dolayı en önemli istatistiksel mukayeselerden biri bu kitapta yapılmıştır.‛ İlk bakışta istatistiksel deliller net bir şekilde kadınların erkeklerden daha dindar olduğunu gösteriyor gibidir (Ek’lere bakınız). İstatistiksel delillerin ilk etapta tamamen kabul edilebilir görünmesine rağmen din psikolojisi’ndeki bazı yorumcular Argyle ve Beit-Hallahmi (1975) tarafından ulaşılan sonuca asla katılmamaktadır. Örneğin Deconchy (1973) şunları ifade etmiştir: ‚Kadınların erkeklerden daha dindar olduğu şeklindeki düşünce yaygın bir yanılgıdır. Her ne kadar bazı kişilerce doğru kabul edilse de son analizde kaHitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010/2, c. 9, sayı: 18 200 | Leslie J. FRANCIS, çeviren: Yrd. Doç. Dr. Muammer CENGİL dınların erkeklerden daha dindar olduğu düşüncesi felsefi ve deneysel açıdan çürük bir temele sahiptir.‛ Benzer bir şekilde Feltey ve Poloma (1991) da ‚kadınların erkeklerden daha dindar olduğuyla ilgili ön kabüllerin bir yanılgı olduğunu iddia etmektedir. Bununla birlikte tartışmanın asıl ana nedeni, kadınların daha dindar olduğuyla ilgili gözlemin emprik gerekçesinin tespitinden ziyade, gözlenen bu farklılığın tatminkâr bir izahını yapmada yeterli bir teorik temelin kurulması ile ilgilidir. Din Psikolojisinde, dindarlıkta cinsiyet farkını izah etmek için iki ana grup teori geliştirilmiştir (Francis, 1996). Birinci grup teoriler, kadın ve erkek dindarlığı üzerinde farklı etkilere sahip olan sosyal ve çevresel faktörler üzerinde odaklanmaktadır. Bu grup kendi içinde iki kategoriye ayrılabilir; Cinsiyet Rollü Sosyalleşme Teorileri, Yapısal Konum Teoriler. İkinci grup teoriler ise kadın ve erkeği birbirinden ayıran ferdî veya kişisel psikolojik karakteristikler üzerinde odaklanmaktadır. Bu ikinci grup da üç kategoriye ayrılabilir: Derinlik Psikolojisi Teorileri, Kişilik Teorileri ve Cinsiyet Oryantasyon Teorileri. 2. Cinsiyet Rollü Sosyalleşme Teorileri Cinsiyet rollü sosyalleşme teorileri erkek ve kadının psikolojik tecrübelerindeki ferdi farklılıklardan ziyade onların sosyal tecrübelerindeki farklılıklardan hareket etmektedir. Örneğin Mol’ün (1985) iddiaları şu şekildedir: ‚Modern Batı toplumunda bütün sosyal sınıflarda erkekler baskı ve agresifliğin pozitif bir konuma sahip olduğu düşünce ve inançlar içerisinde sosyalleşmektedir. Onlar ihtilaflarla baş etmeyi öğrenirler ve onunla geleneksel bir oyunmuş gibi oynarlar. Özel hedefler birinci sırada, çelişkili kararlar ise ikinci sıradadır... Hem başarı üzerine yapılan vurgunun hem de buna bağlı çetin çelişki oyununun meşrulaştırılması gerekmektedir. Kültürümüz içindeki erkekler için bu meşrulaştırmanın kaynağı dini olmaktan çok seküler olan değerlerdir. Çünkü duygusal bir teslimiyetten (aşktan) ziyade sıkı bir tarafsızlık bu meşrulaştırmanın amaçlarına hizmet eder.‛ Bunun tersine olarak kadının sosyalleşmesinde vurgunun dini temalara uygun düşen çelişki çözme, teslimiyet, nezaket, terbiye ve diğer baskın değerlere yapıldığı ifade edilir. Benzer bir şekilde Nelsen ve Powin (1981) hem cinsiyet rolü temelli sosyalleşmede hem de çocuk-ebeveyn ilişkisinde genellikle dindarlığa daha çok vurgu yapıldığını ve uyumun kızlarda erkeklerden daha çok olduğunu iddia etmektedir. Onlar, erkek ve kadınların farklı sosyal tecrübeler yaşıyor olmalarına dayanarak, her ne kadar her iki cins, toplum baskısına karşı benzer bir şekilde davransa da ergenlerin bir kısmı üzerinde cinsiyet farklılıklarının etkisinin sosyal değil de kişisel düzeyde olması gerektiği sonucuna ulaşmaktadırlar. Onlar aynı zamanda, ferdî boHitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010/2, c. 9, sayı: 18 Dinde Cinsiyet Farklılıklarının Psikolojisi: Deneysel Araştırmalar Üzerine Bir İnceleme | 201 yuttaki farklılıkların kiliseyi seven fakat bir kimlik ifadesi olarak mezheplerden hoşlanmayan gençlerde de olması gerektiğini ve özellikle erkeklerin dine yönelme tecrübeleri üzerinde mezheplerin yüksek bir önemi olduğunu iddia etmektedirler. Onlar Amerika’da 13-18 yaşlarında ulusal ergen örneklem üzerinde yaptıkları çalışmada, cinsiyetin etkileri ile mezhep, coğrafî bölge ve dindarlık arasında öngörülmüş olan farklılıkları ispatlayarak kendi sosyalleşme teorilerine dayanak sağlamışlardır. Kız ve erkekleri benzer şekilde davranmaya cesaretlendiren sosyal eğilimler tarafından, dindarlıkta cinsiyet farkını anlamak için geliştirilen cinsiyet rollü sosyalleşme teorileri aşındırılmaktadır. 3. Yapısal Konum Teoriler Yapısal konum teorileri, psikolojik olmaktan ziyade sosyolojik bir temelden hareket etmektedirler. Yapısal konum teorilerinin kadınlar arasında görülen ileri düzeydeki dindarlığı açıklamak için geliştirilmiş iki ana formu vardır. Birinci formu annenin çocuğu yetiştirme rolüne vurgu yapmaktadır. Moberg (1962); kadının aile merkezli rolünün kişisel etkilere olan bağlılığını arttırdığını ve dinin -kişilikle alakalı olarakbundan dolayı kadınlarda erkeklerden daha fazla takdir edildiğini iddia etmektedir. Martin (1967) ebeveynlerin kilisenin çocukları için iyi bir şey olduğunu düşündüklerini öne sürmektedir. Çocukların bakımının sorumluluğunun birincil üstlenicileri olarak anneler çocuklarının kilise üyeliğini cesaretlendirmek için kiliseye devam ederler. Bu yapısal konumsal teorinin lehine Glock, Ringer ve Babbie (1967); anneyi aile içi, babayı da ekonomik bir rolle karakterize ederek erkek ve kadının farklı sosyal rolleri olduğunu söylerler. Onlar buradan şu iddiada bulunurlar; aile ve kilise arasındaki bağ, ekonomi ve kilise arasındakinden daha güçlüd (...truncated)