Botanik Bahçelerinin Kentsel Dış Mekanlar Olarak Kullanıcılara Sunduğu Olanakların Belirlenmesi

Ege Üniv. Ziraat. Fak. Derg., 2005, 42(3):159-170 ISSN 1018-88 Botanik Bahçelerinin Kentsel Dış Mekanlar Olarak Kullanıcılara Sunduğu Olanakların Belirlenmesi Çiğdem COŞKUN HEPCAN 1 Bülent ÖZKAN 2 Summary Determination of the Facilities and Services of Botanic Gardens as an Urban Open Spaces Botanic gardens are examined in terms of their roles and importance in urban public spaces. This study examines selected 20 Botanic Gardens which are the members of The Botanic Gardens Conservation International in terms of their educational programmes, institutional services, recreational facilities and arranged activities during the year. In this paper it is concluded that botanic gardens are one of the key components of urban public open space network by regarding multifunctional character of botanic gardens based on provided activities. Key words: Botanic gardens, urban public spaces, education programmes and recreational activities. Giriş İnsanlar; gerek hızlı yaşam temposu, gerekse yoğun çalışma düzenine bağlı olarak bozulan yaşam bütünlüklerine tekrar kavuşmak (=rekreasyona ulaşmak) için kısa ya da uzun süreli olarak bulundukları ortamdan uzaklaşma gereksinimi duymakta ve bu amaçla doğal ya da doğala yakın kırsal alanlara yönelmektedir. Ancak, koşul ve olanakların yetersizliği çoğu zaman bu isteğin gerçekleşmesini engellemektedir. Bu durumda rekreasyon gereksinmesinin giderilmesi yönünde yeterli olanaklara sahip kentsel dış mekanlar öne çıkmaktadır. 1 Arş. Gör., Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü, 35100 Bornova, İzmir. e-posta: 2 Prof. Dr., Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü, 35100 Bornova, İzmir. e-posta: 159 Kentsel dış mekanlar, yerleşim alanları içinde yer alan, toplumun tüm kesimlerinin kullanımına açık, bireysel ve toplumsal yaşamın çeşitli kullanımlarına olanak sağlayan mekanlardır (Hepcan ve Ayhan, 2004). Bireylerin gerek kişisel, gerekse toplumsal rekreasyon gereksinimlerini karşıladığı bu mekanlara örnek olarak; parklar, meydanlar, yaya bölgeleri, hayvanat bahçeleri, botanik bahçeleri, mezarlıklar ve oyun alanları gösterilebilir. Botanik bahçeleri, çok çeşitli canlı ve cansız bitki türlerinin bir araya getirildiği açık hava müzesi (Uzun, 1978) ya da bitki koleksiyonu olup, kentsel dış mekanlar sisteminin topluma açık bir parçasıdır (Özkan, 2001)(Şekil 1). Günümüzdekilerden farklı da olsa, ilk örneklerine M.Ö.350 yıllarında rastlanan botanik bahçeleri; temel olarak, bilimsel (araştırma ve koruma), eğitsel (öğretim, kültür) ve rekreasyonel açıdan önemli işlevlere sahiptir (Ekim, 1991;Perçin, 1997;BGCI, 2005). Şekil 1. Royal Botanic Garden, Edinburg (BGCI, 2005) Botanik bahçeleri dünyada; nesli tükenme tehlikesi bulunan bitki türlerinin saptanması, bitki tür çeşitliliğinin korunması, dünyadaki canlı yaşam ortamlarının ve biyolojik çeşitliliğin sürekliliğinin sağlaması ile botanik bilim dalı konusunda araştırmalar yapılmasına olanak sağlanması konusunda yürütülen çalışmaların merkezini oluşturmaktadır (BGCI, 2005). 160 Bugünkü tahminlerle dünyada var olduğu kabul edilen 270.000 bitki türünün yaklaşık % 30’u ile Dünya Koruma Birliği (IUCN) Kırmızı Listesi’ne göre; nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan 10.000’den fazla bitki türünün üçte birinin botanik bahçelerince kültüre alındığı tahmin edilmektedir (BGCI, 2005). Ziyaretçilerine Dünya’nın değişik bölgelerinde yetişen bitkilerin yanı sıra, kendi yörelerinin doğal bitki örtüsünü tanıtma misyonuna da sahip olan botanik bahçeleri, her yaş grubundaki insanlara bitkiler hakkında bilgiler sunarak, bitki yaşamının zenginlerinin tanıtılması ile çevre duyarlılığı ve koruma bilincinin oluşmasına da katkı sağlamaktadır. Aynı zamanda, çeşitli eğitim toplantıları düzenlemek, kurumsal yayınlar ve dokümanlar oluşturmak gibi amaçlara da hizmet eden botanik bahçelerinin pek çoğunun, son yıllarda sahip oldukları pasif rekreasyon olanaklarının yanı sıra, toplumun aktif rekreasyon gereksinimlerine de cevap verecek kullanımlar ve organizasyonlara da yer verdiği dikkati çekmektedir (Şekil 2). Şekil 2. Royal Botanic Gardens, Kew (BGCI, 2005) 16. yy içinde sadece İtalya, Hollanda ve Almanya gibi ülkelerde bulunan, işlevleri ve kullanım olanakları açısından, kentsel dış mekanlar içinde özel bir yere sahip olan botanik bahçelerinin sayıları, sosyo-ekonomik gelişmelerini tamamlamış ülkelerde hızla artmaktadır (Öztan, 1971). 161 Dünya’da sayıları 2000’e yakın olan botanik bahçelerinin her yıl 200 milyondan fazla ziyaretçisi bulunmakta olup (BGCI, 2005), bu durumun sürdürülmesi, hatta attırılması, bu alanların yaşatılmasında zorunluluk arz etmektedir. Bu çalışma; kentsel dış mekanlar olarak kullanıcılarına sundukları değişik olanakların, ele alınan botanik bahçeleri örneğinde ortaya konulması amacıyla gerçekleştirilmiştir. Materyal ve Yöntem Materyal Uluslararası Botanik Bahçeleri Koruma Birliği’ne (BGCIBotanic Gardens Conservation International) üye olan, değerlendirme kriterlerini taşıyan, dünya genelindeki botanik bahçeleri içinden tesadüfi yöntemle seçilen 20 tanesi, araştırma materyalini oluşturmaktadır. Bu bahçelerin 1’er tanesi Almanya (Berlin Dahlem Botanic Garden), Avustralya (Royal Botanical Gardens&Domain), Belçika (National Botanic Garden of Belgium), ve Singapur’da (Singapore Botanic Gardens), 2 tanesi İngiltere’de (Royal Botanic Garden, Edinburg, Royal Botanical Gardens, Kew), 5 tanesi Kanada’da (Devonian Botanic Garden, Montreal Botanic Garden, Royal Botanical Gardens, University of British Colombia Botanical Garden, VanDusen Botanical Garden), ve 9 tanesi Amerika Birleşik Devletleri’nde (Atlanta Botanical Garden, Brooklyn Botanic Garden, Chicago Botanical Garden, Cleveland Botanical Garden, Denver Botanic Gardens, Desert Botanical Garden, Fairchild Tropical Botanical Garden, Missouri Botanical Garden, The New York Botanical Garden) bulunmaktadır. Botanik bahçelerinin temel işlevlerine dayanan değerlendirme kriterleri; ƒ Eğitim programları: Topluma, ailelere ve okullara yönelik eğitim kursları vb. ƒ Rekreasyonel olanaklar: Sosyo-kültürel ve turizm organizasyonları örneğin; festivaller, fuarlar, sergiler, turlar, konserler, tiyatro gösterileri, imza günleri vb. ƒ Kurumsal hizmetler: Bilimsel toplantılar ve organizasyonlar, dergi, broşür, kitap vb. yayınlar, staj-burs olanakları, master-doktora programları vb. 162 ƒ Kiralama olanakları: Düğün, nişan, kokteyl, toplantı ve yemek gibi organizasyonlara mekan sağlama olarak 4 başlık altında toplanmaktadır. Araştırma kapsamında ele alınan kriterlerin karşılıklı ilişkilerinin bir bütün halinde ele alınamamaları nedeniyle çalışmaya, ülkemizde mevcut az sayıdaki botanik bahçelerinden herhangi biri dahil edilmemiştir. Yöntem Araştırma yöntemi, seçilen 20 botanik bahçesinin; 1 yıl (2004 yılı) boyunca ziyaretçilerine sağladıkları eğitim programları, kurumsal hizmetler, rekreasyonel kullanım olanakları ile düzenledikleri etkinlikler kapsamında değerlendirilmesine dayanmaktadır. Bu amaçla, araştırma materyali olarak belir (...truncated)