Ömer Nasuhî Bilmen’in “Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler” Adlı Eserinde Fars Edebiyatından Yapılan Alıntılar ve Kaynakları / Quotations from Persian Literature Utilized in the Work Named “Kur’ān-ı Kerīm’den Dersler ve Ogutler” of Umar Nasuhī Bilmen an

Başaran, Orhan, “Ömer Nasuhî Bilmen’in ‘Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler’ Adlı Eserinde Fars Edebiyatından Yapılan Alıntılar ve Kaynakları”, İLTED, Erzurum 2016/1, sayı: 45, ss. 139-171 Yıl: 2016/1 | Sayı: 45 Ömer Nasuhî Bilmen’in “Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler” Adlı Eserinde Fars Edebiyatından Yapılan Alıntılar ve Kaynakları Orhan BAŞARAN* ÖZ Ömer Nasuhî Bilmen, dinî ilimler alanındaki eserleriyle temayüz etmiş bir din âlimi olmakla birlikte, edebiyat alanında da çeşitli eserler telif etmiş bir ediptir. Arap, Fars ve Türk edebiyatları alanlarında derin bir birikime sahip olan Bilmen, dinî ilimler ile ilgili eserlerinde de bu birikimini değerlendirmiş ve dinî konuları açıklarken zaman zaman Arap, Fars ve Türk edebiyatlarından bazı alıntılara yer vermiştir. Dinî ilimlere dair olan eserleri arasında edebî birikimini en çok yansıttığı kitaplarından biri “Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler”dir. Çalışmamızda Ömer Nasuhî Bilmen’in bu eserinde dinî konuları açıklarken Fars edebiyatından yaptığı alıntılar ele alınmıştır. Bu alıntıların Farsça metinleri ve Türkçe çevirileri verilmiş ve bunların kaynakları önemli ölçüde tespit edilerek belirtilmiştir. Anahtar Kelimeler: Ömer Nasuhî Bilmen, Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler, Nasâyih-i Kur’âniyye, Fars edebiyatı, Farsça şiir. ABSTRACT Quotations from Persian Literature Utilized in the Work Named “Kur’ān-ı Kerīm’den Dersler ve Ogutler” of Umar Nasuhī Bilmen and Their Sources Although Umar Nasuhī Bilmen was distinguished as a scholar of religious sciences, he is at the same time the author of several literary works. He has a broad repertoire in the fields of Arabic, Persian and Turkish literatures and thus he benefited from this broad knowledge in his religious writings. In this regard, some quotations from Arabic, Persian and Turkish literatures occasionally appear in his works while explaining religious matters. Among his works concerning religious sciences, “Kur’ān-ı Kerīm’den Dersler ve Ogutler” (Lessons and Advices from the Holy Qur’ān) is one of his books in which he reflected his literary repertoire to the utmost degree. In our study, we have dealt with the quotations from Persian literature that he utilized while explaining the religious themes. The Persian texts of these quotations and their translations were given. In this study we stated sources of these quotations detected to a great extent. Keywords: Umar Nasuhī Bilmen, Lessons and Advices From the Holy Qur’ān, Nasāyih a Qur’āniyya, Persian literature, Persian poem. ____________________________________________________________________________________ * Doç. Dr., Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi İslâm Tarihi ve Sanatları Bölümü Öğretim Üyesi e-mail: 140 Yıl: 2016/1 | Sayı: 45 | Doç. Dr. Orhan BAŞARAN Giriş XX. yüzyılın mümtaz din âlimlerinden olan Ömer Nasuhî Bilmen (1883-1971) Erzurum’da geçen gençlik yıllarında dinî ilimlerin yanısıra edebiyat alanında da kendisini yetiştirmiş, Türk, Fars ve Arap edebiyatlarında derin bir birikim kesbetmiş ve her üç dilde şiirler kaleme almıştır.1 Yirmibeş yaşında İstanbul’a göç ettiğinde orada şairler arasında yer alma arzusunda olduğu hâlde İstanbul’a gittikten sonra daha çok dinî ilimler alanında yoğunlaşan Ömer Nasuhî Bilmen, edebiyata olan ilgisini kaybetmemiş, dinî ilimler ile ilgili eserlerini yazarken edebî birikimini de değerlendirmeyi ihmal etmemiştir. O, eserlerinde dinî konuları açıklarken yeri geldikçe anlatımlarını desteklemek ya da onlara bir zenginlik katmak üzere bazen kendisine ait şiirlere yer vermiş, bazen de Arap, Fars ve Türk edebiyatlarının tanınmış edip ve şairlerinden çeşitli alıntılar yapmıştır.2 Ömer Nasuhî Bilmen’in dinî ilimler ile ilgili eserleri içerisinde ihtiva ettiği edebî unsurların yoğunluğu bakımından en çok dikkat çekenlerden biri Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler (Nasâyih-i Kur’âniyye)’dir. Bu eserde dinî konular açıklanırken Türkçe, Farsça ve Arapça birçok edebî unsura yer verilmiştir. Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler (Nasâyih-i Kur’âniyye) Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler Ömer Nasuhî Bilmen’in İstanbul’da Fatih, Beyazıt, Süleymaniye ve Ayasofya camilerinde vermiş olduğu vaazlardan müteşekkil bir eserdir. Bazı bölümleri önce makale olarak yayımlanmış3, sonra vâizler için vaaz örnekleri mahiyetinde hazırlanan otuz vaazı ihtiva eden bir kitap olarak Nasâyih-i Kur’âniyye adıyla basılmıştır4. Daha sonra çeşitli ilâveler yapılarak önce üç kitap hâlinde 1947, 1949 ve 1950 yıllarında, sonra da bu kitaplar birleştirilerek tek kitap hâlinde Kur’an-ı Kerîmden Dersler ve Öğütler adıyla değişik tarihlerde neşredilmiştir5. Eser ayrıca Reyhan Sarıkaya tarafından sadeleştirilerek yayımlanmıştır6. ____________________________________________________________________________________ 1 2 3 4 5 6 Ömer Nasuhî Bilmen’in hayatı ve eserleri hakkında bilgi için bkz. Bilmen, Ömer Nasuhi, Büyük Tefsir Tarihi, İstanbul 1974, II, 797-798; Revnakoğlu, Cemâleddîn Server, “Erzurum’un Büyük Kıymetlerinden: Yeni Diyânet Reisimiz”, Tarih Yolunda Erzurum, yıl: 2, sayı: 7-8 (Ocak 1961), s. 8-9, 27; Bilmen, Ahmet Selim, Ömer Nasuhi Bilmen Hayatı-Eserleri-Anılar, İstanbul 1975, s. 13-96; Vakkasoğlu, Vehbi, Osmanlıdan Cumhuriyete İslâm Alimleri, İstanbul 1987, s. 79-110; Yavuz, Hulûsi, Siyaset ve Kültür Tarihi Açısından Osmanlı Devleti ve İslâm, İstanbul 1991, s. 207-218; Yaran, Rahmi, “Bilmen, Ömer Nasuhi”, DİA, İstanbul 1992, VI, 162-163. Ömer Nasuhî Bilmen’in eserlerindeki şiirler ile ilgili bazı çalışmalar yapılmıştır. Bkz. Elmalı, Hüseyin, “Şiirleriyle Ömer Nasûhî Bilmen”, Diyanet İlmi Dergi, c. XXXIV, sayı: 2 (Nisan-Haziran 1998), s. 73-98; Kemikli, Bilal, “Ömer Nasûhî Bilmen’in Beyânü’l-Hak’taki Şiirleri”, Dinî Araştırmalar, c. II, sayı: 4 (Mayıs-Ağustos 1999), s. 47-58; Başaran, Orhan, “Ömer Nasuhî Bilmen’in Hikmet Gonceleri Adlı Eserinde Fars Edebiyatından Yapılan Alıntılar ve Kaynakları”, İLTED (İlâhiyât Tetkikleri Dergisi), sayı: 44 (Erzurum 2015/2), s. 115-146; Keleş, Reyhan, “Ömer Nasuhî Bilmen’in Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler Adlı Eserinde Geçen Türkçe Şiirler ve Kaynakları”, EKEV Akademi Dergisi, Yıl: 20, Sayı: 65 (Kış 2016), s. 451-468. Ömer Nasuhî, “Vaaz ve Vâizler”, Sebîlürreşâd, XXIII/589 (15 Receb 1342), s. 265-267; a.mlf., “Nasâyih-i Kur’âniyye”, Sebîlürreşâd, XXIII/596 (6 Ramazan 1342), s. 371-376. Ömer Nasuhî, Nasâyih-i Kur’âniyye, Ahmed Kâmil ve Şerîki Matbaası, İstanbul 1347/1928. Bilmen, Ömer Nasuhî, Kur’an-ı Kerîmden Dersler ve Öğütler, Burhaneddin Erenler Matbaası, İstanbul 19471950; a.mlf., Kur’an-ı Kerîmden Dersler ve Öğütler, Bilmen Yayınevi, İstanbul 1964. Bilmen, Ömer Nasuhî, Kuran Nasihatleri (sad. Reyhan Sarıkaya), Timaş Yayınları, İstanbul 2007. ÖMER NASUHÎ BİLMEN’İN “KUR’ÂN-I KERÎM’DEN DERSLER VE ÖĞÜTLER” ADLI ESERİNDE FARS EDEBİYATINDAN YAPILAN ALINTILAR VE KAYNAKLARI 141 Kur’ân-ı Kerîm’den Dersler ve Öğütler’de Fars Edebiyatından Yapılan Alıntılar Fars edebiyatından yapılan alıntılar ve ihtiva ettiği Farsça unsurlar bakımından Kur’ (...truncated)