Hacı Torun Efendi’nin Miftâhu’l Hayât İsimli Eseri Üzerine Bir Araştırma

HACI TORUN EFENDİ’NİN MİFTÂHU’L HAYÂT İSİMLİ ESERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Dr. Seyfullah KORKMAZ Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Faculty of Arts / Al-Quds University Öz Bu araştırmada XIX. asır Kayserili ilim adamlarından Çukurlu-zâde Hacı Torun Efendi’nin hayatı ve eserleri hakkında genel bir bilgi, ardından da Miftâhu’l-Hayât isimli eserine dair ayrıntılı bir inceleme bulacaksınız. Miftâhu’l- Hayât, müellif hattı halinde, tek nüsha olarak Kayseri Raşit Efendi Eski Eserler Kütüphanesinde yer almaktadır. Araştırmanın amacı, söz konusu bu orijinal nüshaya araştırıcıların dikkatini çekmektir. Anahtar Kelimeler: Hacı Torun Efendi, İşaratü’l Kur’an, Miftâhu’l- Hayât, Arap Dili ve Belagati A STUDY ABOUT HADJI TORUN EFENDİ’S BOOK NAMED MİFTÂHU’L-HAYÂT (The Key of Life) Abstract Hadji Torun Efendi M. Salih b. Abdullah is a researcher in rhetoric and in the Arabic language. He lived in Kayseri in the nineteenth century. You will find in this research, first information on the life of Hadji Torun Efendi and his books and you will see after careful scrutiny of his book Miftâhu’l- Hayât (The Key to Life). A original single manuscript of this book as a author handwriting is in the Rashid Efendi Library in Kayseri. Our goal of this research is to attract the attention of researchers to this manuscript. Key Words: Hadji Torun Efendi, İşaratü'l Qur'an (The Signs of the Qur'an), Miftâhu’l- Hayât(The Key of Life), and the rhetoric of the Arabic Language 1. Giriş Hacı Torun Efendi M. Salih b. Abdullah, 1214/1799 yılında Kayseri’de doğdu. Babası Çukurlu-zâde Abdullah Ağa’dır. Genç yaşta babasını kaybetti ve ardından dedesi tarafından büyütüldü. Babalık görevini üstlenen dedesi, yanlış anlaşılmaması ve akranlarından ayırt edilmesi yani oğlu değil torunu olduğunun bilinmesi için ona "Torun" lakabını verdi. Asıl adı Mehmet Sâlih'tir. Baba ve dedeleri, Sivas yakınlarında bulunan Kesikköprü Vakfı’nın mütevellilerindendir. 610 Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 30 Yıl: 2011/1 (363-372 s.) H. / 1213 M. tarihli bu köprünün mevsûk vakfiyesine göre, soyları Selçuklu vezirlerinden Ebü'l-Leys Arslan b. Sinbad'a dayanmaktadır. Horasan'dan çıkarak Sivas'a uğradıkları, Kızılırmak nehri üzerine Kesikköprü'yü inşa ettirdikleri, ardından da Çukur Karyesi'ne yerleştikleri ve Kayseri ile devamlı irtibatta bulundukları bilinmektedir1. Hacı Torun Efendi soyunun Kayseri'ye bağlı yerleşim yerlerinden biri olan Çukur'a (yeni adıyla Özvatan İlçesine) yerleşmiş olmaları sebebiyle kendilerine Çukurlu-zâde denilmiştir. Hacı Torun Efendi bir gece rüyasında Hz. Peygamber'i görür kendisine "oku" der. Bunun üzerine bir süredir çalışmakta olduğu dokumacılık mesleğini bırakıp kendini ilme verir ve Mürekkepçi İsmail Efendi'nin derslerine devam etmeye başlar. Ardından o yıllarda Kayseri ve çevresinde meşhur olan bilginlerden Hacı Derviş Efendi, Göncüzâde Kasım Efendi, Ankaravî Sarı Abdullah Efendizade Mehmet Efendi ve Raşit Efendi Kütüphanesinin hâfız-ı kütüblerinden M. Salih Vahdetî'nin derslerine devam eder. Kırâat, hukuk, belagat ve tefsir derslerinde çok iyi bir seviyeye ulaşır. Hacı Torun Efendi, Kayseri Cami-i Kebir'de ders-i âmm olan ve kendisine ders veren hocası Mehmet Efendi'nin ölümü üzerine hocasının yerine geçerek müderrislik görevini üzerine almış ve vefat edinceye kadar da bu görevi sürdürmüştür. Otuz yılı aşkın bir süre görev yapmış, asrının öne çıkmış alimlerinden birisi olarak şöhret bulmuştur. Tefsir, hadis, fıkıh usûlu, belâgat, edebiyat, kelam, mantık, astronomi, sarf ve nahiv dersleri okutmuştur. Bu arada yüzlerce talebe yetiştirmiş ve Kayseri Cami-i Kebir (Ulu Cami) kürsüsünden vaaz ve irşatlarda bulunmuştur. Üçyüzü aşkın talebeye icâzetnâme (yeterlilik diploması) vermiştir. Talebeleri içerisinde en meşhurları, Divrikli Emin Efendi (ö: 1327/1909), Küçük Hafız Efendi (ö: 1307 /1890), Müftü Nâil Efendi, Müftü Mesut Efendi (ö: 1310/1893), Müftü Hacı Enver Efendi (ö: 1326/1908) ve emsalleridir2. Bu arada hacca giden Hacı Torun Efendi, gidiş ve gelişi esnasında Mekke, Medine ve Şam'daki bilginlerle görüşmüş, onlarla sohbet ederek bilimsel birikimini ve kudretini onlara tasdik ettirmiştir. Dönüşlerinde Karaman müftüsü Hâdimi-zâde Abdullah Hasib Efendi ile de görüşmüş ve onun bazı el yazma eserlerini inceleyerek istinsah etmiştir3. 1 2 3 Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1333, I, 286 ; Bağdatlı İsmail Paşa, Hediyyetü'l-Ârifîn-Esmaü'l-Müellifin ve Âsârü'l-Musannifîn, İstanbul 1955, II, 384 ; Ahmed Nazif, Kayseri Meşhurları (Kayseriyye Meşahiri), Basıma Hazırlayanlar Meserret Diriöz - Haydar Ali Diriöz, Kayseri 1991, 77- 81 ; Bahri Yağmur, Dört Başlı Kartal, Kayseri 2003, 8083, 105, Halit Erkiletlioğlu,Geniş Kayseri Tarihi, Kayseri 2006, 549-550. Ahmet Nazif, 77- 81 ; Ali Rıza Karabulut, Mevlana'nın Hocası Seyyid Burhaneddin Hz.leri ve Kayseri İlmiye Tarihinde Meşhur Mutasavvıflar, Seyyid Burhaneddin Vakfı Yayınları, Kayseri 1994, 280-290 ; Muhsin İlyas Subaşı, Kayseri'nin Manevî Mimarları, Türkiye Diyanet Vakfı Kayseri Şubesi Yayını, Ankara 1995, 268. Ahmet Nazif, 79. 364 Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 30 Yıl: 2011/1 (363-372 s.) O, derslerinde insanlara devamlı surette gönül adamı olmalarını tavsiye eder, Hak’tan uzaklaşanların halktan da uzaklaşacaklarını söylerdi. Halkın ve aydınların gözünde İmam-ı Azam gibi saygıya layık bir zat idi4. Hacı Torun Efendi, az da olsa kaleme aldığı şiirlerinde “Sâlih”5 mahlasını kullanmıştır. Hacı Torun Efendi, 22 Zilhicce 1302/1884 yılında Cuma günü, Cuma namazından evvel vefat etmiş ve Hunat Camisi batı kapısı yakınında bulunan Hunat Hatun türbesi yanına defnedilmiştir. O yıllarda Kayseri Nâibi görevini sürdüren Edirne Müftüsü Mehmet Fevzi Efendi ölümüne şu tarihi düşürmüştür: Laf®ıle tariw-i fevtiñ ½abt idüp Fevzî dedi Üç yüz iki sâli içre qıldı <Adn’e irtiwal6 Hacı Torun Efendi’nin Mezar Taşı Yazıları Hacı Torun Efendi’nin mezar taşları 1938 yılında Kayseri müzesine nakledilmiştir. Mezarının Baş Ucu Taşı Yazısı: Mezarının baş ucu taşında tâlik hat ile şunlar yazılıdır: İ¿â qâle’l- müe¿¿inü fi’l- xamsi eşhedü Ve nawnü nücîbü fi’l- quburi ve neşhedü 7 Defterim ya Rab kara lakin sakal ak, rawmet et Müsrif isem de bu nefse, kesmem ümid, rawmet et Bu Hacı Torun Mehmed Salih’in reyi Haktadır Kemter-i Xuddām-i din-i Awmedîyim rawmet et Hem ziyaret eyleyen ixvan-ı din içün reca Fatiwa iwsan idene eyle iwsan, rawmet et (1302) Mezarının Ayak Ucu Taşı Yazısı: Mezarının ayak ucu taşında şu satırları görüyoruz: Hüve’l- Baqî Hace-i Ebü’l fażl ü Dānā Torun Efendinin Aśıl ismi idi Mehmed Salih Qanı> -ı Kemāl Rûz u şeb neşr-i >ulûma sa>y idüp iderdi şöyle kim 4 5 6 7 Ahmet Nazif, 80. Gerçek adı ise, Mehmet Sâlih’tir Ali Rıza Karabulut, 283 Bu beytin anlamı : Müezzin beş vakitte “eşhedü” (Ben şehâdet ederim) dediği zaman biz de mezarlarda “neşhedü” (Biz de şehâdet ederiz) diye ona cevap veririz. 365 Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 30 Yıl: 2011/1 (363-372 s.) Ehl-i insaf itmedi >ilminde onun qîl ü qāl Her doğan (...truncated)