Münşeat Mecmuaları ve Edebiyat Tarihimiz İçin Önemi

MÜNŞEAT MECMUALARI VE EDEBİY AT T ARİHİMİZ İÇİN ÖNEMİ Yard. Doç. Dr. Halil İbrahim HAKSEVER "MOnşeat Mecmuaları" and their importance for the Literary History This work ıs concerned wıth the tınportance of "MLinşeat Mccmuaları" (Collections of official letters) for the Lıtcrary hıstory. These works has bccn written in the field of prose. The majority of the authors ın thıs field are poet as well. Therefore except for their own literary value they are valuable sources in renderıng information of hıstory. In this context. this work interprets the works of Lamıl, Nergis!, Nabl and İbrahim Vehbi. Keywors: Divan Literature, Divan prose, münşeat, Literary History, stylc Klasik Türk Edebiyatı kaynaklarında Münşeat Mecmuaları şimdiye kadar araştırıcıların el attığı eserler arasında fazlaca yer almamıştır. Herhangi bir şair ve dönemiyle ilgili araştırma yapacak olanlar bizzat edebi metnin dışında, daha ziyade tezkireler ve diğer biyografik eserlerden bilgi toplarlar. Edebi metinleri daha iyi anlayabilmemiz, şairlerin fikir ve ruh dünyaianna daha fazla girebilmemiz ve edebi dönemi daha iyi tanıyabilmemiz için başka kaynaklara ihtiyacımız olabilir. Bu kaynaklar mesela herhangi bir şairimizin hayatı hakkında bize, bilinen tarihi ve biyografik eserlerden daha farklı bilgi veriyorsa ya da müellifin, eserini hangi fiziki ve ruhi şartlarda kaleme aldığını öğrenmemizi sağlıyorsa, yahut bizzat şairin hususi ve mahrem yazılarını ihtiva ediyorsa, bu kabil eserler edebiyat araştırmalarında müracaat edilmeye değer kaynaklar olmalıdır. Münşeat Mecmuaları bize böyle bilgiler veren naclide eserlerdir. Bu mecmu alar sadece kuru bilgi veren kaynaklar değil, manzum-mensur edebi metinleri de havi eserlerdir. Ayrıca inşa ilmiyle ilgili çok geniş malumatın verildiği Osmanlı dönemi siyaset ve kültür tarihi için önemli olabilecek resmi-hususi mektupların çokça yer aldığı kaynaklardır. Münşeatların bu yönü ayrı bir yazı konusudur. Biz bu makalede mecmuaların, şair ve münşilerimiz hakkında ne tür bilgiler ihtiva ettiğini, edebiyat tarihimize ışık tutmadaki fonksiyonun belirlemeye çalışaca ğız. Önce bu kelimenin köküne ve lügatierde hangi manaları ifade ettiğine bakalım. HALİL İBRAHiM HAKSEVER 66 Kavram Olarak Münşeat Münşeat kelimesinin sülasi kökü "neşe' e" olup "yükselmek, gelişip büyürnek, yeniden peyda olmak" manalarma gelir.l Dörtlü (rubai) şekli "enşe'e" ise "yaratmak, vaz etmek, ilerletmek, çıkmak, şiir inşad etmek, hutbe okumak" manalarındadır.2 Kelimenin "inşa" kökünde "yaratmak, üretmek, tertip etmek" manalarını yanında "kompozisyon, edebiyat, üslup inceliği" manaları da vardır.3 Belagat kaynaklarında "inşa" bir ilim dalı olarak fasih ve beliğ mensur yazı yazma, hitabet, nutuk, mektup manalanyla alakah olarak geçer.4 Istılahl manada münşeat tabiri, inşa ilminin kaidelerine göre yazılan nesir yazılarına denmektedir. Ayrıca inşa ilmiyle ilgili öğretici bilgilerin bulunduğu, süslü ve sanatlı inşa örneklerinin, daha ziyade mektup türü güzel yazıların yer aldığı mecmualar demektir. Edebiyatımiz güzel yazı yazma fikri, bu konuda bir ilmin doğmasına sebep olduğu gibi bu sahada yetişrnek isteyenlere faydalı olabilmek için sanatlı "inşa" yazılarından meydana gelen eserler tertip etme geleneğini de başlatmıştır. Bu gelenek başta, inşa kaidelerini anlatan, mektup yazma usul ve adabını gösteren, öğretici nitelikte temsill mektup örneklerini ihtiva eden eserler şeklinde kendini göstermiş; daha sonra resmi zevatın ve bizzat şairlerin yazışma örneklerinin bolca yer aldığı ırıecniüalar halinde görülmüştür. Edebiyat tarihimizde on dördüncü asrın sonlarından itibaren görülmeye başlayan Münşeat Mecmualarında kayıtlı pek çok yazı, edip şairlerimizin, kendi- leri ve meslekleri hakkında kaleme aldıkları ve sanatlı olduğu kadar, bizi, yazarlarını edebi cepheleri hakkında bilgilendiren belge kıymetinde metinlerdir. Onun için, bazı yazarlarımızın hususi mektuplarında birbirine hitap ve iltifatlarını, verdikleri kimi mahrem bilgileri, yüksek makam sahiplerinden beklentilerini okumak, onların iç dünyalannın daha fazla tanınmasını sağlar. Münşeatlarda Yer Alan Bilgiler Başlangıçta (14-lS.yy), katipler ve meraklıları için öğretici nitelikte inşa bilgilerinin ve temsili' mektuplannın yer aldığı münşeatlarda, bugün bizim en fazla dikkatimizi çeken, daha sonraki dönemlerde şairlerimi zin veya nasirlerimizin bizzat kaleme aldıkları hakiki mektuplardır. Onların yakın dost ve kimi nüfuzlu kişilere yazdıkları tebrik, teşekkür, taziye, dua, nasihat, tavassut v.b. konulu mektupları tarih açısından olduğu kadar edebiyat ve kültür yönünden de çok mühimdir. Biz Mütercım Asım, Kamus Tercümesi, Ist. 1354, C. I, s.l09. 2 İbni Manzur, Lısanu 'l-A rab, Beyrut 1990, C. I, s. 170. 3 4 F. Stteingas, Persimı-English Dictionary, London 1957, s. 221. Bu konuda bk. Taşköprülüzade, MevzGatü'I-UIGm, Ist 1313, s. 250; Katip Çelebi, Keşfti'z-zıınCm, Ank. 1947, C. I, s. 181; İsmaıl Rüsuhl, Miftalıu'l-Belaga, Ist. 1284, s. 186. MÜNŞEAT MECMUALARI VE EDEBİY AT TARİHİMiZ İÇİN ÖNEMİ 67 bu yazışmalardan şair-münşilerimizin hem nesir üsluplarını tespit edebiliyor, hem de kendileri hakkında verdikleri bilgileri elde edebiliyoruz. Ayrıca onların kimlerle tanıştıklarını, edebi muhitlerini, mali durumlarını, ruh yapılarını, varsa divanlarına girmeyen bazı manzumelerini öğrenebiliyoruz. Meşhur münşllerimizden birkaçının münşeatından aldığımız bilgilerde bunları görmek mümkündür. Mesela Liimi'l Çelebi'nin (öl. 1532), kendi telifi olan münşeatının mukaddimesinde hayatıyla ilgili olarak verdiği değerli bilgiler vardır. Buradan5 öğren diğimize göre Lil.mi'l, delikanlılığında faziletli insanların arasında bulunmuş, bedi-beyan ilmiyle meşgul olmuş; hiç söylenınemiş bir fikri bulup söylemek, bir sevgilinin cemaliyle mesut olmak arzusu taşımış, genç yaşta edebiyatın bütün nevilerine vakıf olmuştur. Bu arada zihni marifetle meşgul olmuş, tıp bilgileri tahsil etmiştir. Liimi'l "münşeat gülistanında seyr ederken" nefis tezkiyesi yapması gerektiğini düşünmüş, hiitiften aldığı işaretle kağıt ve kalemi bırakmış, Şeyh Emir Buhil.ri Hazretleri'ne intisap etmiştir. Kendini tamamen manevi hayata veren Lil.mi'l, şeyhinin vefatıyla akrabalarının arasına dönmüş, onların telkinleriyle biraz da zoraki olarak evlenmiştir. Kitaplada meşgul olmaya yeniden dönen Lil.mi'i, yine bu mukaddimede kendi zamanında "sözün ayıp, marifetin cehalet" kabul edildiğini hürmetin makam ve mal sahiplerine olduğunu, "herze ve hezl" söyleyeniere rağbet edildiğini belirtir. Lil.mi'i''nin kimlerle münasebeti olduğunu, münşeatta tespit edebiliyoruz. Başta Emir Buhar! olmak üzere olmak Kanuni Sultan Süleyman, Defterdar Sinan Çelebi, Kazasker Ali Çelebi, Kadı Hızır Çelebi, Rumeli Kazaskeri Muhiddin Efendi, Vezirazam İbrahim Paşa, Müderris Ruşenlzade, Şam hakimi Canpolad, Kazasker Fenari Efendi v.s. onun çokça mektup yazdığı kişilerdir. Bu yazıların bazısı, makam sahiplerinden yardım talep ettiği tavassut mektupları; kimisi tebrik, teşekkür, taziye, teselll, muhabbet, dua, özür mektup (...truncated)