Yöneylem araştırmaları ve ormancılık araştırmalarına uygulanış örnekleri

''''~-r-~ --~ ----~- - . , ./ ' - ~ . , , f' " , ~ \ tSTAN BUL e üNivERSiTESı ORMAN' FAKÜLTESİ v . DERGisi ~- -- .~ YÖNEYLEM ARAŞTIRMALARI VE ORMANCILIK ARAŞTIRMALARINA UYGULANıŞ ÖRNEKLERt Doç. Dr. Abdülkadir KALıPSIZ 1. YÖNEYLEM AR~ŞTIRMALARI İlmi tekniğin ilerlemesi ve sosyal, iktisadi gelişmeler yüzünden, gü-nümüzde sevki idarecinin karar vermesi güçleşmiş. kararın isabeti büyük. bir önem kazanmış bulunmaktadır. Gerçekten; askeri, idari ve iktisadi. alanda girişilen teşebbüsler umumiyetle büyük harcamaları gerektirdiği. gibi, teşebbiisiin sonucunu tayin edecek faktörler çok çeşitlenmiş olup, iç-içe girmiş, çapraşık bir durum göstermektedir. Ayrıca, rekabet de çe-tinleşmiştir. Bu durumda sevki idareci, genel görüş ve hislerine, mantığına dayanarak el yordamiyle bulacağı yolda ağır-aksak yürümek yerine, ince araştırma ve incelemelere dayanan ve sonunu önceden mümkün mertebe açık ve seçik olarak görebileceği bir hedefe rasyonel ve güvenli bir yoldan ulaşmak zorundadır. Bu zorunluk idarecileri, gün geçtikçe artan, bir şiddetle, matematik modellerden faydalanınağa ve olasılık (Probabilite) hesaplarını kullanmağa itmektedir. Bu suretle sosyal ilimlerde ve.özellikle ekonomide de olayları rakamlarla tanımlamak ve ölçmek, aralarındaki bağıntıları matematik yoldan göstermek, sonuçlarını hesaplamak ve matematik modeller kurmak yolunda büyük gayretler :gösterilmiş vehalen gösterilmektedir. Hatta çeşitli bilim kollarında matematiğin uygulanmasını araştıran ve öğreten dallar meydana gelmektedir: biyometri.. ekonometri, sosyometri gibi ... Daha da ileri gidilerek, "yöneylem araştırması" (operations research, strategy research, Untemehrnensforschung) adiyle ve konusu "karar verme" olan bir Him kolu gelişmiştir. Yöneylem araştırması; bir sistemin işleyişinde karşılaşılan problem-lerin çözümünü elde etmek maksadiyle, ilmi metod ve usullerin kullanılması şeklinde tanımlanabilir. Bu araştırmalarda rnünferit problemlerin müs-- 160 A. KALIPSIZ takil ve mücerret olarak ele alınıp optimum çözümünün aranması değil, bu problemlerin dahil olduğu "bütün"ün (mesela bir işletmenin) fonksiyonunun optimum kılınması esastır. Yöneylem araştırması; belirli imkanları ile gayesine ulaşabilmesi için değişik yollar mevcut olan her müessese (orrıeğin: bir işletme, endüstri kolu, Milli Savunma Bakanlığı, hastahane, liman idaresi, şehir planı komisyonu gibi) için kullanılabilir. Müesseseler karakter ve büyüklük bakımından çok farklı oldukları gibi, içinde bulundukları şartlar da zamanla daima değişiklik göstermektedir. Birbirine çok benzer görünen iki problem bile asla tamamen eşit değildir. Bu problemlerin çözümlerinde, temel bilim kollarından tanınan genel modelleri kullanmak doğru olmayacaktır. Bu maksatla bir yandan analitik metodların geliştirilmesi, diğer yandan da organik sistemler için uygulanabilecek modellerin kurulmasına ihtiyaç görülmektedir. Yöneyiem araştırmalarına bu hususta temel bilimler ve matematik büyük ölçüde yardımcı olmakla beraber, ananevi şekilleri ile bu ilimlerin metodu ve alanı çok dar olduğu için, yetersizdirler. Zira, yöneylem araştırmasının alanı, insan düşüncesinin sınırına kadar uzanmaktadır (7, s. 1-4). Yöneylem araştırması, bir teşebbüsün veya idarenin pratik sevki idaresi ile meşgul olur, Problemleri; karar verilmesini gerektiren konulardır. Bu konuları ele alarak, durumu enine-boyuna inceler. Fakat görevi sadece incelemek olmayıp, hemen uygulanabilecek bir karara da vanlmalıdır. Bununla da yetinilmeyip, karar organını inandırabilecek şekilde, mantıki bir açıklamada da bulunulmalıdır. Araştırıcı bu maksatla, geçmişe ve. geleceğe ait saf ilmi ve teorik araştırmalar da yapabilir. Fakat asıl görevi daima, halihazır duruma ve konuya inhisar etmelidir (7, s. 4-5). Temel ilimlerden bilinen ve yöneylem araştırmaları bilim kolunda geliştirilmekte olan modeller çok defa yetersiz bulunduğundan, bu konudaki araştırmalarda başvurulan teknik daha ziyade, her özel durum için "araştırma" yapmaktır. Yöneylem araştırmalarının metodolojisi: problemi n formüle edilmesi - modelin kurulması - modelin denenmesi - modelden çözüm elde edilmesi - çözümün denenmesi ve kontrolü - çözümün uygulanması safhaları halinde yürütülmektedir. Bu suretle: problemin dahil olduğu sistem ve faktörleri mümkün mertebe aslına sadık bir şekilde sadeleştirip. ölçülebilir hale getirilmekte ve mümkünse rakamlarla tanımlanmakta; problemin temsilcisi olarak kurulan bir model üzerinde çeşitli çözüm yolları aranarak, bunlardan gayeye en uygun ve müessir görüneni seçilip, .kontrol ve deneme sonunda uygulamaya geçilmektedir (ll; 42, s. 1-4). ORMANCILIKTA YÖNEYLEM ARAŞTIRMALARI 161 Gerek problem ve dahil olduğu sistem, gerekse bu sistemin çevresi .umumiyetle birbirine karşılıklı tesir eden, çapraşık ve değişken, sonsuz .sayıdaki faktörlerin meydana getirdiği kompleks bir olaydır, İnsan zekisı ve ilmi metod bu kompleks olayları bütün değişkenleri ile kavramağa ve -çozrneğe bugün için muktedir olamadığından, Dıayın maksat ve mahiyeti .kaybolmaksrzın mümkün mertebe sadeleştirilmesine, bir model haline ge.tirilrnesine ihtiyaç vardır. Örneğin, bir arazi üzerindeki problemi n inceJenmesi için arazinin kroki veya harita haline getirilmesi! Burada haritanın -şekli, mikyası ve üzerinde gösterilen bilgilerin, problemi n mahiyetine ve .önernine göre değişik olacağı bilinmektedir, Keza, bir uçağın üzerinde araş.tınlacak bir problem için de, problemin mahiyetine göre, bazen bir tabaka kağıttan katlanarak bir uçak modeli maksadı karşılıyahileceği halde, bir rüzgar tünelinde yapılacak bir uçuş denemesi için, bütün cihazlara sahip lbir minyatür uçak modeline ihtiyaç olacaktır. Model: karar konusu olan sistemin sadeleştirilmiş bir temsilcisi olup, nutuşıım (örneğin, bir köprü veya atom modeli), benaeşian (mesela elektrik .akımımn su akışı ile temsili) ya da sembolik (özel hali: matematik modelller ) modelleri halinde tertiplenmektedir. Özel bir sembolik modelolan matematik modeller: konuyu veya ko'nunun dahil bulunduğu sistemi bağlı değişken, faktörleri de müstakil dei!;işhm halinde matematik bir fonksiyon (denklem veya seri denklemler) olarak sadeleştiren ve böylece matematik yoldan çözümü sağlanabilerı modellerdir. Konuyu teşkil eden olay - mahiyeti değişmeksizin ve önemli fakterleri de ihmal edilmiyerek, ölçülebilir hale getirilip, matematik model kurulabildiği takdirde vuzuh kazanmakta ve bilhassa elektronik beyin (computer) sayesinde, çözümü büyük ölçüde kolaylaştırmış olmaktadır. Bu itibarla, zamanımızda bütün ilim dallarındaki araştırıcılar, problemleı:'ini matematik modeller haline getirmek yönünde büyük bir heves ve gayret Içerisindedirler. Ancak bu yolda, olayların ve müessir Iaktörlerinin ölçülebilir hale getirilmesi, rakamlarla tanımlanması ve matematik modeilere uydurulmasında zaman zaman önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. Maamafih, bu güçlüklere rağmen matematik modeller sosyal ilim kollarında ve özellikle ekonomide de büyük kullanış yeri bulmaktadır, Hatta, daha kuvvetli bir de (...truncated)