MANAS EPOSU MENEN CUSUP BALASAGINDIN KUTADGU BILIG DASTANINDA ADAM UKUGU CANA ADAM ADEBİ MASELELERİNİN ÇAGILDIRILIŞI

Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 41 2015 s. 105-121, TÜRKİYE MANAS EPOSU MENEN CUSUP BALASAGINDIN KUTADGU BILIG DASTANINDA ADAM UKUGU CANA ADAM ADEBİ MASELELERİNİN ÇAGILDIRILIŞI Kaliya KULALİYEVA Öz İnsanoğlunu iyi yüreklilikle ve insancıllıkla ünleyen Manas destanı gibi Yusuf Balasagın’ın Kutadgu Bilig destanı da insanlara karşı saygılı olmaya, insan haklarını korumaya, değerli bir insan olmaya çağıran destandır. Manas destanında başkahramanlar olan Manas, Koşoy, Bakay, Almambet, Cakıp, Koňurbay, Kanıkey’in karakterleriyle insanlığın millî ve evrensel ahlaki değerlerine ait özelliklerin yansıtıldığını görebiliriz. Cengiz Aytmatov’un Manas destanı, Kırgız ruhunun zirvesidir dediği gibi söz konusu destan, Kırgızlar için bir ebedi enerji kaynağı sayılır. Yusuf Balasagın’ın Kutadgu Bilig eserinin hemen hemen her satırında da aynı düşünceyi görebiliriz. Anahtar Sözcükler: Destan, şiir, insancıllık, ahlak, adalet. THE PROBLEMS OF HUMAN RIGHTS AND COURTESY IN EPIC MANAS AND KUTADGU BILIG (PROSPEROUS KNOWLEDGE) BY JUSUP BALASAGYN Abstract In my article I would like to draw some parallels of the ideals of epic “Manas” with J.Balasagyn’s Kutadgu Bilig where faithfulness, virtuousness, and humaneness and respect for human rights are described. In epic Manas the humanistic morals and mankind peculiarities are given through the main epic heroes like Manas, Koshoi, Bakai, Almanbet, and Kanykei. As Ch. Aitmatov noted the epic Manas is the most treasured expression of the national heritage of the Kyrgyz people. So it is the great pride and dignity for Kyrgyz nation. In “Kutadgu Bilig” by J. Balasagyn all human values are described as well and can be found in every two lines of this poem. Keywords: Epic, poem, humaneness, courtesy, fairness. Kirişüü: Düynölük adabiy kazınada öz ordu bar, epikalık çıgarmaçılıktın mıktı ülgülörü bolgon, Manas eposu menen Kutadgu bilig dastanı folklorist menen adabiyatçı, filosof menen tarıhçı, etnograf menen geograf, politolog menen sotsiolog calpıbızdın aldıbızga aktualduu problemalardı koyup, ar taraptan tereñ izildöönü talap etüüdö. Manas eposunun ideyası, körkömdük özgöçölüktörünö baylanıştuu epostu ar taraptan izildöögö algan emgekter XIX kılımdın ekinçi carımınan baştap bügünkü küngö çeyin üzgültüksüz carıyalanıp kelüüdö.  Bu makale Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te 22-23 Ekim 2014 tarihleri arasında düzenlenen “Türk Dünyası Vatandaşlığı Çalıştayı”nda sunulan bildirinin gözden geçirilmiş şeklidir.  Dr.; Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, . Kaliya KULALİYEVA 106 “Manas” eposunan üzündülördü kagaz betine tüşürüp, başka tilderge kotorup carıyaloodo, izildöödö, taanıtuuda V. Radlov, Ç. Valihanov, M. Auezov, I. Abdırahmanov, V. Jirmunskiy, E. Polivanov, A.Petrosyan, B. Yunusaliyev, S.Bogdanova, S. Musayev, E. Abdıldayev, R. Kıdırbayeva, F. Türkmen, E. Gürsoy-Naskali, N. Yıldız sıyaktuu okumuştuulardın koşkon salımı zor. Sayasiy-sotsialdık, pedagogikalık, filosofiyalık tüşünüktördün cıyındısı bolgon Manas eposunun kırgız elindegi barkı kanday bolso, calpı türk elderi üçün oşondoy ele baadagı C.Balasagındın Kutadgu biligine baylanıştuu respublikada gazeta-curnaldardın betterine dastandın ideyalık-körkömdük özgöçölügün analizge algan, oşonun tegereginde, calpı dastan cönündö izildöölör, oy-pikirler carıyalanıp kelüüdö. Akademik V. Radlov tarabınan algaç izildenip, transkriptsiyalanıp nemis tiline kotorulgan bul çıgarma kiyin köptögön okumuştuulardın kızıguusun tuudurgan. Çıgarma tuuraluu maalımat S. E. Malovdun Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti degen emgeginde da berilgen (Malov, 1951). Kutadgu bilig dastanının tili, maanisi, körkömdük özgöçölüktörü boyunça izildööçülör V. Radlov, S. Malov, A. Valitova, E. Bertelstin emgekteri, kırgızstandık okumuştuular A. Altımışbayev, S. Musayev, K. Artıkbayevdin izildöölörü, pikirleri cana emgekteri o.e. cakında ele carıyalanıp basmadan okuu kuralı katarı çıkkan tarıhçı Z. Eraliyevdin (Eraliyev, 2000), adabiyatçı A. Abdırazakovdun (Abdırazakov, 2008) emgekteri bizge belgilüü. C. Şeriyevdin (Şeriyev, 2000) Bayırkı adabiyat tarıhı, cogoruda atı atalgan A. Abdırazakovdun Cusup Balasagın cana anın Kutadgu bilig dastanı degen emgekterinin basmadan çıgışı Cusup Balasagındın murasın okup üyrötüügö karata casalgan ilgeri araket katarı karalışı kerek. Koñşu mamleketter Özbekstan menen Kazakstanda Kutadgu bilig dastanına kızıguu 1960-cıldarı ele payda bolgon. N. Mallayev (Mallayev, 1965), B. Tuhliyev (Tuhliyev,1983), A. Egeubayev (Egeubayev, 1998), N. Kelimbetovdor (Kelimbetov, 1991) Kutadgu bilig dastanı boyunça türdüü izildöölörün carıyalaşkan. Kutadgu bilig dastanı türkiyalık okumuştuular tarabınan izildenilip kelüüdö. A. Dilaçardın Kutadgu bilig incelemesi (utadgu biligdi taldoo) (Dilaçar, 1995) attuu kitebi C. Balasagın caşagan doordu, dastandın tilin, temasın, ideyasın, andagı kaarmandardı kenen izildöögö alıp, ayrım sözdördün kotormosun berip, dastandı taanıtuuda çoñ rol oynogon. Bul emgek Türkiyada üç colu (1972, 1988, 1995 - cıldar) basılıp çıkkan. Oşondoy ele R. Arattın (Arat, 1991), dastandı izildöögö koşkon salımdarın aytpay ketüügö bolboyt. Rahmeti Arat “Kutadgu biligdin” üç nuskasın (Gerat, Fergana, Kair köçürmölörü bizge belgilüü) taldap, tekstin arab alfavitinen azırkı türk alfavitine transkriptsiyalagan cana azırkı türk tiline ilimiy kotormosun casagan. Kol cazmalardı okup ______________________________________________ Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 4/1 2015 s. 105-121, TÜRKİYE Kaliya KULALİYEVA 107 catkanda kezdeşken kıyınçılıktarın atap, kolunan kelişinçe, tekstti öz kalıbında berüügö araket casaganın belgilegen. Mından tışkarı, dastandın tildik, tarıhıy, sayasiy-sotsiologiyalık, pedagogikalık, madaniy, filosofiyalık özgöçölüktörün iliktöögö algan (Ercilasun, 1984; Kara, 1998; Kazmaz, 2000; Akyüz, 2002; Mahmut, 1987; Fındıkoglu, 1938) c.b. kitepteri ar türdüü cıldarı basmadan çıgarılgan. Epos menen dastandın ideyalık-körkömdük özgöçölügün izildegen ar türdüü emgekter calpısınan köp ele carıyalanganın belgilöö menen, Kutadgu bilig dastanı boyunça izildöölör respublikalık masştabda Manas eposuna salıştırmaluu abdan az cana okurmandarıbızdın köbünö bul dastandın maani-mañızı cetkiliktüü daracada tüşünüksüz ekendigin moyunga alışıbız kerek. Oşondoy ele, bul dastandın Manas eposu menen salıştırıp izildöö cagı takır bolbogonun belgilöö menen epos menen dastandagı kılımdardı karıtkan elibiz menen koşo caşap kele catkan, curtubuzdun cürögünün tereñinen tünök tapkan, asıl oy-ideyalarının uçurubuzda da aktualduu, maanilüü bolup catkanı çındık. Koomubuz özgörüp, özübüzdün köz karandısız, egemendüü mamleketibizde caşap catıp mamleketibizdin tarıhın, elibizdin çınıgı madaniyatın, adabiyatın üyrönüüdö eñ maanilüü bulaktar bolgon körköm çıgarmalardın ar taraptan izildenişi, eldin, mamlekettin tarıhındagı ulam cañı baraktardın açılışına kömökçü boloruna işengibiz kelet. Bul makalada epos menen dastanda adam ukugun korgoo, adam adebi (...truncated)