Arap Dilinde هل / Hel ve أ / Hemze Soru Harflerinin Vaz’ı ve Kullanımı

Arap Dilinde ‫ هل‬/ Hel ve ‫ أ‬/ Hemze Soru Harflerinin Vaz’ı ve Kullanımı Doç. Dr. Musa ALP Atıf / ©- Alp, M. (2017). Arap Dilinde ‫ هل‬/ Hel ve ‫ أ‬/ Hemze Soru Harflerinin Vaz’ı ve Kullanımı, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17 (1), 89118. Öz- Bu araştırmada ‫هـل‬/hel ve ‫أ‬/hemze soru harflerinin Arap dilinde kullanımı incelenmiştir. Arap dilinde harfler cümlede zait olarak kullanılan tamamlayıcı unsurlardır. İsim ve fiiller vaz’ edilmeleri açısından nadiren hazfedilmekle birlikte harfler sıklıkla hazfedilebilir. ‫هـل‬/hel ve ‫أ‬/hemze de soru harfleri olup evet ya da hayır cevabına yönelik sorularda hazfedilebilir. Dolayısıyla bu iki edatın vaz’ açısından cümlede zikredilmeleri istifham haricinde bir amaca yöneliktir. Bu amaç da tekit, taaccüp, iğneleme, emir, hasr gibi cümlenin içeriğinin tamamen tasdiki ya da reddinden başka bir şey değildir. Hatta ‫هـل‬/hel ve ‫أ‬/hemze ile yapılan bu tekit, bazen ‫أ ََوال‬, ‫أفلـم‬, ‫هـل ِمـن‬, ‫ هـل ِل‬gibi harflerle birlikte kullanılarak kuvvetlendirme derecesi artırılır. Diğer harflerde olduğu gibi bu iki soru harfi de sözlü dilde evet veya hayır cevabı gerektiren bir soru cümlesinin başında kullanılmadan cümlenin kendisinden bu soru anlaşılır. Kuran-ı Kerim sözlü kültüre göre inmiştir. Ancak Kuran ayetlerinde soru harflerinin sıkça geçtiğini ِ َ َ‫ـول ِجلهـنَّم ه ِـل امـت‬ görüyoruz. ‫ ألست بِـربِّكم‬ile ‫ـل ِمـن َّم ِزي ٍـد‬ ُ ‫ْت َوتَـ ُق‬ ْ َ َ َ َ ُ ‫ يَـ ْـوَم نـَ ُق‬sorularında olduğu gibi ْ ‫ـول َه‬ bu harflerin görevi, sade bir sorudan ziyade anlamda vurgu ifade etmektir. Sözlü gelenekte bu tür sorulara muhatap olan birinin içeriği olumlu anlamda tasdik etmesi beklenilir. Anahtar sözcükler- İstifam, ‫ هل‬/ hel, ‫ أ‬/ hemze, vaz’ §§§ Makalenin geliş tarihi: 17.03.2017; Yayına kabul tarihi: 19.06.2017  Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Arap Dili ve Belağatı Anabilim Dalı, eposta: 90 | Musa Alp Giriş Düşünen bir canlı olan insanoğlu ibtidaen bazı işaretler ve seslerle kendi arasında iletişim kurarak daha çok sosyalleşmiştir. Zaman içerisinde kendisinde var olan düşünme yetisini kullanarak her alanda kesintisiz bir şekilde daha mükemmele doğru ilerlemiştir. Beşeriyetin fikri gelişimine paralel olarak insanoğlu sesleri disipline ederek bir anlam ifade eden müstakil kelimeler oluşturmaya başlamıştır ki Arap dilbiliminde bu olguya vaz’ denilmektedir 1. Zamanla işaretlerin yerini kelimeler almış nihayet insanoğlu yazıyı da icat ederek muhatapları dışındakilere ve kendinden sonra gelecek nesillere yapıp ettiklerini aktarmayı başarmıştır. Yaşayan dünya dillerinin ortak özelliklerinin yanı sıra her dili diğerlerinden ayıran kendine has birtakım yönleri bulunmaktadır. Bu genel kural Arapça için de geçerlidir. Mevcut bilgi ve tecrübelerimizin yanında Suriye, Ürdün, Lübnan, Filistin, Suudi Arabistan, Mısır, Cezayir gibi bizzat bulunduğumuz ülkeler ile Kuveyt, Bahreyn, Umman, Irak gibi Körfez ülkeleri ve Tunus, Libya, Fas gibi Magariba ülkelerinden farklı vesilelerle irtibata geçtiğimiz ana dili Arapça olan kişilerin sözlü kullanımlarından ulaştığımız kanaat; Arapların soru harfleri ‫هل‬/hel ve ‫أ‬/hemze ile yapılan soruları evet anlamına gelen ‫نعم‬/neam ya da hayır anlamındaki ‫ال‬/lâ cevabını almaya yönelik değil de daha çok genel anlamda te’kîd amaçlı başka amaçlar için kullandıkları yönündedir. Kur’an ayetlerinde de ‫هل‬/hel ve ‫أ‬/hemze soru edatlarının kullanımında aynı durumun söz konusudur. Zira Kur’an-ı Kerim sözlü gelenek üzere indirilmiş, toplanması, noktalanması ve harekelenmesi daha sonraki süreçte İslam coğrafyasının genişlemesi üzerine hâsıl olan ihtiyaca binaen gerçekleşmiştir. Dolayısıyla Kur’an ayetlerinin dil yapısını anlamaya çalışırken dönemin sözlü geleneğini esas almalıyız. Günümüz yazılı geleneğinden bakınca sağlıklı bir anlamanın olmayacağını düşünmekteyiz. Bütün bunlardan hareketle şöyle bir varsayıma ulaştık: “Arap dilinde ‫هل‬/hel ve ‫أ‬/hemze soru harfleri her ne kadar yazılı gelenekte “evet” ya da “hayır” cevabı için kullanılıyor olsa da sözlü gelenekte bu iki soru edatı cümlede zikredilmemektedir. Sözlü gelenekte bunların zikredilmesi ise vurgudan başka bir şey değildir. Dillerin müfredatı bidayette sözlü geleneğe uygun olarak vaz’ edilmişlerdir. Zira yazı çok sonraları icat edilmiştir.” Bu tespit ve varsayımımızın doğruluk oranını tespit etmek için Kur’an ayetlerinde ‫هل‬/hel ve ‫أ‬/hemze soru harflerinin kullanımını vaz’ ilmi kapsamında inceledik. Ayrıca ‫هل‬/hel ve ‫أ‬/hemze soru harflerinin aralarındaki ilişkiyi 1 Ali Kuşcu, ‘Unkûdu’z-Zevâhir fi nazmi’l-cevâhir, thk. Ahmed Afîfî, Daru’l-Kutubi’lMısriyye, Kahire 2001, s. 170. ÇÜİFD, 2017, cilt: 17, sayı: 1, ss. 89-118 Arap Dilinde ‫ هل‬/ Hel ve ‫ أ‬/ Hemze Soru Harfleri | 91 irdeleyerek bu harflerin birbirinden bağımsız olarak ayrı ayrı mı vazedildikleri ya da birinin diğerinden mi türediği hususunu vaz’ ilmi açısından araştırdık. Araştırma, Arapçada soru harfleri olan ‫هل‬/hel ve ‫أ‬/hemze’nin kullanımı ile sınırlandırılmış olup farklı amaçlarla vazedilmiş olan ve müstakil çalışma konuları olarak değerlendirilmesi gerektiğini düşündüğümüz ‫أين‬/eyne, ‫مىت‬/metâ, ‫كيف‬/keyfe gibi diğer soru isimlerine bu araştırmada değinilmemiştir. Farklı görüşler olsa da insanoğlunun ilk vazettiği kelimenin isim olduğunu düşünmekteyiz. Bu konuyla ilintili olarak Arap dil ekolleri arasında var olan “Mastar fiilden mi yoksa fiil mastardan mı türedi?” sorusu aslında ilk vazedilen kelimenin tartışılmasından başka bir şey değildir. Zira Kûfe dil ekolü mastarın fiilden türediğini savunurken Basra dil ekolü fiilin mastardan türediğini benimsemektedir2. Bize göre ilk vazedilen kelime isimdir. Çünkü faili olmayan bir fiilden söz edilemez. Fail de ancak isim olur. Dolayısıyla ilk vazedilen kelime isim olmak durumundadır. Su isteyen birisi “su” dedikten sonra “ver” ya da “istiyorum” fiillerini zikretmeden işaret yardımıyla meramını ifade edebilir. İlk vazedilen kelime ister isim, ister fiil olsun, kesin olan bir şey var ki o da harflerin tamamlayıcı bir unsur olarak vaz‘edildiğidir. Zira Arap dili harflerin3 vaz‘ edilmesi sonucu günümüzdeki gelişmiş halini almıştır. Çünkü insanoğlu ihtiyaca binaen kelime üretir yani vaz‘ faaliyetinde bulunur. Eğer vaz’ sırasına göre kelimeleri sıralayacak olursak isim, fiil ve harf şeklinde bir sıralama yapabiliriz. Arap dilinde de bütün dillerde olduğu gibi isim, muayyen bir nesneyi ifade ederken; fiil, zamanla mukayyet bir eylemi ifade etmektedir. Ancak genel anlamıyla edat dediğimiz bazı kelimeler vardır ki bunlara harf denilmektedir4. Harf, kendi başına müstakil bir anlam ifade etmeyen ancak bir isim ya da fiil ile kullanıldığında bir anlam kazanan kelimelerdir. Daha anlaşılır bir ifade ile Arap dilinde harf yardımcı unsurdur. Dolaysıyla harfler tamamlayıcı konumunda olup harf kullanılmadan da anlam bir şekilde ifade edilebilir. !‫رجل‬ ُ ‫ اي‬ifadesi yâ/‫ اي‬nida harfini kullanmadan !‫;رجل‬ ُ 2 Abdurrahman b. Muhammed el-Ensari Ebu’l-Berakat Kemalettin el-Enbari, el-İnsaf fi mesâili’l-hilaf b (...truncated)