Klasik Mantıkta Kullanılan Kavramlar -Şemsiyye Örneği-

Klasik Mantıkta Kullanılan Kavramlar -Şemsiyye ÖrneğiYrd. Doç. Dr. Ali ÇETİN Atıf / ©- Çetin, A. (2012). Klasik Mantıkta Kullanılan Kavramlar -Şemsiyye Örneği-, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12 (1), 101-124. Özet- Bu makalenin konusu el-Kâtibi tarafından yazılan Şemsiyye adlı eserdir. Klasik mantık tarihi üç döneme ayrılabilir. I. Bu dönemde yalnızca bazı mantık kavramları kullanılmıştır. II. Bu dönemde Aristo mantık eserlerini yazmaya başlamıştır. III. Bu dönemde yorumcular klasik mantık konularını yorumladılar. Yunan felsefe ve bilim çalışmalarının Arapçaya çevriliş hareketleri 800’lü yıllarda başlamıştır. Bu dönemden sonra özgün mantıkçılar ortaya çıkmıştır. Mantık İslam dünyasında gelişmiştir. Fakat bir disiplini öğrenmek onun kavramlarını anlamaya bağlıdır. Önemli mantık çalışmaları, mantıkçılar tarafından geçmişte yapılmıştır. Ancak mantık kavramları hakkında yapılacak çalışmalara hala ihtiyaç duyulmaktadır. Anahtar sözcükler- Klasik mantık, İslam Mantığı, Mantıksal Kavramlar, Klasik Mantığın İlkeleri, Aristo, Risale-i Şemsiyye §§§ Giriş Genel bir kanıya göre İslam Mantığı, Orta Çağ İslam felsefesi ve bilimleri gibi bütünüyle Batı kaynaklı olup ‘Doğu Felsefesi’ ile bir ilişkisi yoktur. O, Klasik Yunan geleneğine dayalı olarak Aristoculuğun Helenistik yorumu üzerinden Arap dünyasına aktarılmıştır.1 Bu kanıya katılmakla birlikte İslam Felsefecilerinin devraldıkları mirasa önemli katkılarda bulunduklarını da söyleyebiliriz. Felsefi kavramların Arap dil ve kültürüne uygun olarak  1 Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, e-posta: Nicholas Rescher, Studies in The History of Arabic Logic, University of Pittsburgh Press, 1963, s. 13. Yrd. Doç. Dr. Ali ÇETİN incelikli çözümlenmesi, yeni bir felsefe dilinin oluşturulması, özgün kavramların ortaya konulması, klasik düşüncenin anlaşılır biçimde tekrar bilim çevrelerine kazandırılması bu katkıların önemini anlatmaya yetecektir. İslam kültüründe mantığının başlangıcı çeviri çalışmalarına dayanmaktadır. Felsefi düşünce, yapısı nedeniyle bir süreklilik (Philosophia Prennis / Hikmet-i Halide) olduğundan2 çeviri çalışmalarıyla kesintisiz ve neredeyse bir bütün olarak Arap dünyasına geçmiştir. Mantık çalışmalarına ilişkin sürecin tarihi; I. İlk dönem Yunan düşüncesi (Aristo ve takipçileri - Peripatetics) II. Alexander’ın görüşlerine dayanan dönem III. Hıristiyanlığa kadar Roma düşüncesi, IV. İslam dinine kadar geçen Hıristiyan düşünce dönemi ve V. İslam Felsefesine dayanan dönem olarak ortaya konulabilir.3 Dördüncü ve beşinci döneme denk gelen Greko-Arabik çeviri hareketi denilebilecek çeviri çalışmaları yani Yunanlıların felsefi ve bilimsel çalışmalarının Arapçaya aktarılması, içeriği ve sonuçları itibariyle, tarihin gördüğü en büyük entelektüel olaylarından biridir.4 Sürecin ilk adımları dördüncü yüzyılın ortalarına kadar gitmektedir. Aykırı (heterodox) guruplara (Monofizitler ve Nasturiler) uygulanan baskılar sonucunda Yunanca metinler Süryaniceye çevrildi. Söz konusu çeviriler daha sonra Süryani çevirmenlerle birlikte Arapçaya aktarılmaya başlandı.5 Süryani yorumcular Aristo mantığını; Isagoci, Kategoriler, Önermeler (el-İbare / et-Tefsir), I. Analitikler, II. Analitikler, Topikler, Sofistik Çürütmeler ve Poetika (şiir) olarak derlemişlerdir.6 Metinlerin Arapçaya çevrilmesi Abbasiler döneminde M. S. 800’lerde başlamıştır. Çoğu metin Süryaniceden, bir bölüm de Yunanca aslından çevrilmiştir.7 Çeviri sürecinin başlangıcında bulunan ve kendinden önce çevrilmiş metinleri de gözden geçiren kişi Huneyn Bin İshak’tır. Daha sonra mantık çalışmaları Bağdat Okulu olarak adlandırılabilecek bir gurup elinde geliştirilmiştir. Bu okulda bulunan Ebu Bişr Matta ibn Yunus ve Yahya 2 3 4 5 6 7 102 Bkz. Süleyman Dönmez, Aklın Yolculuğu, Birleşik Yay., Ankara, 2009, s. 39. Nicholas Rescher, “Al-Farabi on Logical Tradition”, Journal of the History of Ideas, University of Pennsylvania Press, Vol. 24, No. 1, 1963, s. 130. Jon McGinnis and David C. Reisman, Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources, Hackett Publishing Company, Indianapolis/Cambridge, 2007, Giriş Bölümü, s. XVII. Jon McGinnis and David C. Reisman, a.g.e., s. XVII. Nicholas Rescher, Studies in The History of Arabic Logic, s. 13. Richard Walzer, Greek Into Arabic, Harvard University Press, Cambridge / Massachusetts, 1962, s. 6. Klasik Mantıkta Kullanılan Kavramlar -Şemsiyye Örneği- bin Adi önemli çevirmenlerdir.8 Çevirilerle birlikte Kindi özellikle Farabi ve İbn Sina gibi özgün mantıkçılar yetişmiştir. I. Klasik Mantık Farabi’nin sınıflandırmasına göre mantık, sekiz kitap olarak düzenlenmiştir. İlk kitap olan Makulat yani kategoriler, tekiller hakkında yapılan bir incelemeyi içermektedir. İkincisi söz konusu kategorilerin daha ileri bir incelemesi olan İbare kitabıdır. Üçüncüsü tasımın ele alındığı Birinci Analitiklerdir. Dördüncüsü bilimsel çıkarım ve yöntemlerin ilkelerinin anlatıldığı İkinci Analitikler adı verilen çalışmadır. Beşincisi cedel yani tartışma yöntemlerinin ele alındığı Topika adlı kitaptır. Altıncısı aldatmaya yönelik tekniklerin ele alındığı ve bunlardan korunmanın ilkelerinin anlatıldığı Sofistika’dır. Yedinci kitap ise hitabetle ilgili olarak söz söyleme ve ikna sanatına dair inceliklerinin ele alındığı Retorika adlı çalışmadır. Sonuncusu ise şiir konusunu ele alır. Söz konusu Poetika adlı çalışmadaki amaç şiir sanatını ve şiirsel sözlerin mükemmelleşmesini sağlamaktır.9 İbn Sina da aynı bölümlemeyi yapar ancak o, sözsel araştırmayı (bab-ı elfaz) da mantığa dahil etmektedir.10 Daha sonra gelen mantıkçılar önemli değişiklikler yapmadan mantık çalışmalarını devam ettirmişlerdir.11 İslam mantığı geleneksel olarak tasavvurat ve tasdikât olmak üzere iki bölümde ele alınmıştır. Tasavvurat, temel kavramların incelenmesini içermektedir. Bu başlık altında kavram türleri, kategoriler, tanımlar, beş tümel gibi konular açıklanmaktadır. Tasdikat bölümünde ise önermeler, tasımlar, beş sanat gibi konular incelenmektedir. Medreselerde okutulan mantık kitapları arasında klasikleşmiş üç eser bulunmaktadır. Bunlar; Ebheri’nin İsagoci’si, Kazvini’nin Risaleti’ş-Şemsiyye fi’l-Kavaidi’l-Mantıkiyye adlı eseri ve Ahderi’nin es-Süllem el-Münevrak adlı çalışmasıdır.12 Bir disiplinin tam olarak anlaşılması ve bilimlerde kullanılması, kavramlarının yetkin biçimde ortaya konulmasına 8 9 10 Nicholas Rescher, Studies in The History of Arabic Logic, s. 13–14. Ebu Nasr el-Farabi, İhsau'l-Ulum, Thk. Ali Ebu Muhlim, Dâr ve Mektebetu'l-Hilal, Beyrut, 1996, s. 44 vd. Abdulkuddüs Bingöl, “Osmanlı Dünyasında Mantık Bilimi ve Eğitimi”, Felsefe Dünyası, Sayı: 29, Ankara, 1999, s. 13. 11 Necati Öner, "Tanzimat’tan Sonra Türkiye'de İlim ve Mantık Anlayışı", A.Ü.İ.F. Dergisi, c. 5, Ankara, 1956, s. 106. Mantığın felsefe dışındaki alanlarda da yaygınlık kazanmasını sağlayan kişi Gazali olmuştur. Bkz. İbrahim Çapak, Gazali'nin Mantık Anlayışı, Elis Yayınları, Ankara, 2005 s. 11 vd.; Ayrıca Bkz. İsmail Köz, “Modern Türk Düşüncesinde Mantık Çalışmaları” A.Ü.İ (...truncated)