Osmanlı Kıbrısı’nda Para Vakfı Uygulamaları (1750-1800)

Osmanlı Kıbrısı’nda Para Vakfı Uygulamaları (1750-1800)* Dr. Öğr. Üyesi Ümit GÜLER** Atıf / ©- Güler, Ü. (2018). Osmanlı Kıbrısı’nda Para Vakfı Uygulamaları (17501800), Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18 (2), 872-891. Öz- Gelişmiş bir vakıf sistemine sahip olan Osmanlı toplumu, kendisinden önceki İslâm toplumlarında bulunmayan bir vakıf çeşidi olan para vakıflarını (vakf-ı nükûd) ortaya çıkarmıştır. 15. yüzyılın ilk çeyreğine kadar uygulama örnekleri bulunan para vakıfları, 16. yüzyılın ortalarında bir meşruiyet tartışmasına konu olsa da Şeyhulislâm Ebussuûd Efendi tarafından 1548 yılında para vakfının cevazına dair fetva ve emir çıkartılmasıyla birlikte, tekrar meşru ve resmî bir statüye kavuşmuş ve Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar oldukça yaygın bir uygulama olarak mevcudiyetini devam ettirmiştir. Para vakıflarının Osmanlı toplumunun ekonomik kalkınmasında önemli bir rol oynadığı birçok araştırmacı tarafından ifade edilmiştir. Söz konusu vakıfların hayatiyet bulduğu yerlerden biri de 307 yıl Osmanlı hâkimiyetinde kalan Kıbrıs adasıdır. Adanın muhtelif dönemleri üzerine bazı araştırmalar vaki olsa da bu makalede ele alınacak olan 1750-1800 yılları arasında kurulan para vakıflarının nitelik ve niceliği henüz herhangi bir araştırmaya konu olmamıştır. Çalışmamız 1750 ile 1800 yılları arasını kapsayan 5 adet Kıbrıs kadı sicilinin taranması neticesinde ortaya çıkmıştır. Sözü edilen bu 5 defter, ilgili yılları kapsayan mevcut kadı sicillerinin tamamını oluşturmaktadır. Yapılan incelemede bu döneme ait 12 para vakfı kaydı tespit edilmiştir. İlgili belgeler ışığında bu dönemde para vakıflarını kimlerin ne amaçla kurduğu, bunların hangi meblağlara tekabül ettiği, vakıfların işletilmesinde herhangi bir yolsuzluğun meydana gelip gelmediği veya para vakıflarıyla ilgili hangi meselelerin mahkeme sicillerine yansıdığı gibi soruların cevabı aranmıştır. Anahtar sözcükler- Kıbrıs, Osmanlı Kıbrısı, Vakıf, Para Vakıfları, Kalkınma. §§§ Bu makale, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi’nin düzenlemiş olduğu 1. Uluslararası Vakıf Kurumu Sempozyumu’nda (14-15 Temmuz 2018) sunulan “Osmanlı Kıbrısı’nda Para Vakıflarının Eğitim Faaliyetleriyle İlişkisi (1750-1800)” adlı tebliğin genişletilmiş halidir. ** Dr. Öğr. Üyesi, Batman Üni. İslami İlimler Fakültesi İslam Tarihi Ana Bilim Dalı e-posta: , ORCID: 0000-0002-0828-4197 * Osmanlı Kıbrısı’nda Para Vakfı Uygulamaları (1750-1800)| 873 Giriş Para vakfı, kuruluş sermayesinin bir kısmı veya tamamı nakit paradan oluşan vakıftır.1 Gelişmiş bir vakıf sistemine sahip Osmanlı Devleti, kendisinden önceki İslâm toplumlarında bulunmayan bir vakıf çeşidi olan para vakıflarını (vakf-ı nükûd) ortaya çıkarmıştır.2 Zira paranın vakfa konu olup olamayacağı çok daha önceleri teorik açıdan tartışılmış olsa da, Osmanlı’dan önce pratik olarak para vakıflarının varlığına dair herhangi bir örnek tespit edilebilmiş değildir.3 Osmanlı’da bu uygulamanın ne zaman başladığı konusu net olmamakla birlikte 15. yüzyılın ilk çeyreğine işaret edilmektedir. 4 15. yüzyıldan 16. yüzyıl başlarına kadar zayıf bir varlık gösteren para vakıfları, bu yüzyılda ve özellikle Kanûnî Sultan Süleyman (ö. 974/1566) döneminde oldukça büyük bir gelişim göstermiştir.5 Bunun yanı sıra 16. yüzyılın ortalarında fıkhî açıdan derin bir meşruiyet tartışmasına konu olan para vakıfları, tartışmanın taraflarından biri olan Rumeli Kazaskeri Çivizâde Şeyh Muhyiddin Mehmed Efendi’nin (ö. 954/1547) teşebbüsüyle6 Kanûnî tarafından 1545’te yasaklanmıştır.7 Fakat para vakıflarının cevazını savunan cenah baskın gelmiş ve içerisinde dönemin Şeyhulislâmı Ebussuûd Efendi (ö. 982/1574) de olmak üzere üst düzey altı âliminin imzasının da yer aldığı Kânunî’nin 1548 yılındaki emr-i şerîfi ile birlikte,8 yasaklamadan kısa bir süre sonra para vakıfları tekrar meşru ve resmî bir statüye kavuşmuş; Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar da oldukça yaygın bir uygulama olarak mevcudiyetini devam ettirmiştir.9 Tahsin Özcan, Osmanlı Para Vakıfları: Kanûnî Dönemi Üsküdar Örneği, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 2003, s. 10. 2 Tahsin Özcan, “The Legitimization Process of Cash Foundations: An Analysis of the Application of Islamic Law of Waqf in the Ottoman Society” İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2008, sy. 18, s. 236-237. 3 Özcan, “Kanûnî Dönemi Üsküdar Para Vakıfları”, Üsküdar Sempozyumu I, 23-25 Mayıs 2003, Bildiriler I, ed. Zekeriya Kurşun ve dğr., İstanbul 2004, s. 58. 4 Özcan, “The Legitimization Process”, s. 238. 5 Özcan, “The Legitimization Process”, s. 238. 6 Emrullah Dumlu, “XVI. Yüzyıl Osmanlı Uleması Arasında Para Vakıfları Etrafında Cereyan Eden Tartışmalar (Ebussuûd, İbn Kemal- Çivizâde, Birgivî)”, İLTED, 2015, sy. 44, s. 312. 7 Mehmet Gel, “Kanûnî’nin Para Vakfı Yasağını Kaldıran 1548 Tarihli “Hükm-i Şerîf”inin Yeni Bir Nüshası”, Gazi Akademik Bakış, IV, sy. 7, 2010, s. 190; Para vakıflarının yasaklanması sürecindeki tartışmalar için bkz. Dumlu, “Tartışmalar”, s. 310 vd.; Jon E. Mandaville, “Faizli Dindarlık: Osmanlı İmparatorluğunda Para Vakfı Tartışması”, Türkiye Günlüğü, çev. Fethi Gedikli, , 1998, sy. 51, s. 129-144; Özcan, Osmanlı Para Vakıfları, s. 28-50. 8 Gel, “Hükm-i Şerîf”, s. 186-190; Resmiyetteki bu durumun yanı sıra konuya ilişkin ilmî tartışmaları hâvi risaleler yazılmaya devam etmiştir. bk. Dumlu, “Tartışmalar”, s. 312. 9 Konuyla ilgili tartışmalar için bkz. Mehmet Şimşek, “Osmanlı Cemiyetinde Para Vakıfları Üzerinde Münakaşalar”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1986, XXVII, sy. 1, s. 210 vd.; Kaşif Hamdi Okur, “Para Vakıfları Bağlamında Osmanlı Hukuk Düzeni ve Ebussuud Efendinin Hukuk Anlayışı Üzerine Bazı Değerlendirmeler”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2005, IV, sy. 7-8, s. 42-43; Dumlu, “Tartışmalar”, s. 312 vd.; Konuya dair karşıt görüşlerin fıkhî analizi için bkz. İsmail Kurt, Para Vakıfları Nazariyat ve 1 ÇÜİFD, 2018, cilt: 18, sayı: 2, ss. 872-891. 874 | Dr. Öğr. Üyesi Ümit GÜLER Para vakıflarının Osmanlı toplumunun ekonomik kalkınmasında önemli bir rol oynadığı birçok araştırmacı tarafından ifade edilir.10 Bunun yanı sıra İslam vakıf düşüncesi temelinde geliştirilen bir vakıf türü olarak para vakıflarının Osmanlı’ya özgü11 olduğu ve toplumca benimsenerek örf halini aldığı belirtilir. 12 Söz konusu vakıfların çokça hayatiyet bulduğu yerlerden biri de 1571 ile 1878 yılları arasında, 307 yıl Osmanlı hâkimiyetinde kalan Kıbrıs adasıdır. Muhtelif dönemlere ait örneklerden Osmanlı Kıbrısı için de para vakıflarının Müslüman toplumca benimsenmiş bir uygulama olduğu söylenebilir. Spesifik olarak Kıbrıs’taki para vakıflarını konu edinen ilk çalışma Mehmet Demiryürek’e ait olan “Kıbrıs Şer’iye Sicillerine Göre Xıx. Yüzyılın İlk Yarısında Kıbrıs’ta Kurulan Para Vakıfları (Vakf-ı Nükûd)”13 adlı makaledir. Yine aynı yazarın “Kıbrıs Şer’iye Sicillerine Göre Xvııı. Yüzyılın İlk Yarısında Kıbrıs’ta Kurulan Para Vakıfları (Vakf-ı Nükûd)” adlı bir başka çalışması da bulunmaktadır. 14 Günümüze kadar müstakil olarak Kıbrıs para vakıfları üz (...truncated)