Fethullah Gülen Portresi

Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi 2016, 3(1): 90-115 ISSN: 2148-970X. DOI: https://doi.org/10.17572/mj2016.1.90115 Makaleler (Tema) FETHULLAH GÜLEN PORTRESİ Yüksel Taşkın* Öz Bu çalışmada Fethullah Gülen’in Erzurum’dan başlayarak, Batı Anadolu ve ABD’ye kadar uzanan kişisel hayat serüveni ele alınarak, dini ve siyasi kimliğinin ve belirgin kişilik özelliklerinin oluşum ve değişim süreçleri anlaşılmaya çalışıldı. Osmanlı’nın tarihsel hafızasını taşıyan Erzurum’un, Cumhuriyet devriyle imtihanında kişiliği şekillenmeye başlayan Gülen’in, İzmir’de Nurcu hareketin bir parçası olarak gösterdiği faaliyetler ve zamanla geliştirdiği özgün yöntemler ele alındı. 1980’de Klasik Nurculuktan kopan Gülen Cemaati’nin güçlü bir dini cemaat, hatta Türkiye’nin ilk ulus-ötesi dinsel cemaati olmasını mümkün kılan koşullar anlaşılmaya çalışıldı. Gülen’in değişen zaman ve zemine uyum sağlama anlamında geliştirdiği söylem ve stratejiler irdelendi. Cemaatin içeride ve dışarıda ayrı söylemler geliştirmeye dayalı kültürünün barındırdığı etik ve siyasi meseleler ele alındı. Cemaatin diğer İslami çevreler ve Milli Görüş hareketiyle, bir bütün olarak İslamcılık’la meseleleri ortaya konuldu. Son olarak, son dönemde AKP ile yaşanan gerilimin nedenleri ve muhtemel sonuçlarına dair bazı gözlemler paylaşıldı. Cemaatin geleceğine dair kimi değerlendirmelere yer verildi. Anahtar Terimler Fethullah Gülen, Nurculuk, püritenlik, makul orta, dindar nesil. Prof. Dr., Marmara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Siyasal Tarih Anabilim Dalı Başkanı. Makalenin Geliş Tarihi: 10/04/2016. Makalenin Kabul Tarihi: 15/05/2016. * Yüksel Taşkın 2016, 3(1): 90-115 THE PORTRAIT OF FETHULLAH GÜLEN Abstract In this study, Fethullah Gülen’s personal life story which began in Erzurum and continued up to West Anatolia and U.S.A., have been handled with a recourse to his religious and political identity as well as his distinct personal features. In this respect, both Erzurum’s exclusive role in terms of bearing the Ottoman’s historical memory and Gülen’s personality formed around the trial with the Republican period have been dealt along with his activities as a member of Nurcu movement and the specific methods that he developed in time. The conditions which rendered Nurcu movement as a powerful and the first trans-national religious community in Turkey, especially after its disengagement from the Classical Nurculuk in 1980, have been weighted up too. Gülen’s discourses and strategies for adapting himself to the changing times and grounds have been analysed. The ethical and political issues that Nurcu movement reserved in its culture characterized by establishing different discourses in domestic and foreign grounds have been investigated. Nurcu movement’s interactions with other Islamic circles, with the National Vision movement and its affairs with Islamism as a whole have been set forth. Eventually, some observations on the reasons underlying the tension between AKP and Nurcu movement and the possible results of this tension have been shared along with some evaluations about the future of this movement. Key Terms Fethullah Gülen, Nurculuk (light movement), puritanism, juste milieu, religious generation. Giriş Fethullah Gülen, Türkiye’nin en tartışmalı isimlerinden birisi. Tıpkı ciddi biçimlerde etkilendiği Said Nursi gibi, yüceltmeden şeytanlaştırmaya kadar, rakip ve uzlaşmaz yorumların konusu olmuş ve olmaya devam eden bir din adamı. Gülen’le ve Gülen Cemaati’yle veya kendilerinin uygun gördüğü ifadeyle “Hizmet Hareketiyle” ilgili akademik çalışmalarda da nesnellik ölçütünün çoğunlukla ıskalandığını söyleyebiliriz. Söz konusu dini cemaatin, kendi algısına dair abartılı bir titizlik göstermesi ve halkla ilişkilere büyük enerji harcaması da, yapılan çalışmaların nesnelliğini zedeleyebiliyor. Dini cemaatlere dair akademik çalışma yürütmenin en önemli zorluğu, cemaatlerin kendi dışlarından gelenleri etkilemek adına geliştirdikleri performatif tavırları aşmakla alakalıdır. Misyoner performatifliğinden etkilenmediğinize dair bir algı, bazı kapıların kapanmasına yol açabilir. Etkilendiğinizi gösterdiğinizdeyse, hangi kapıların açılacağı konusundaki özerkliğinizi yitirmiş olabilirsiniz. Söz konusu (91) Yüksel Taşkın 2016, 3(1): 90-115 performatifliği yeterince sıcakkanlı biçimde onaylamazsanız, içeriden analiz şansını yitirebilirsiniz. Tüm bu zorluklara rağmen, Gülen Cemaati’nin Türkiye’nin küreselleşme süreçleriyle paralel olan büyüme ve güçlenme serüvenini anlamak için doyurucu akademik çalışmalara ihtiyaç olduğu açıktır. Bugün söz konusu hızlı büyümenin kendi içerisinde, daha ilk aşamalarda, ileride infilak edebilecek gerilimler barındırıp barındırmadığı üzerinde düşünebiliyoruz. Bundan önce sorulması gerekense, Cemaat’i bir araya getiren ve bir arada tutabilen unsurların neler olduğudur. Ne de olsa Nakşibendilik gibi, tarihsel izlekleri olan ve bu izlekler üzerinden oluşan çoğul dallarla var olma pratiği hayli eski bir gelenekten söz etmiyoruz. Said Nursi gibi Gülen de Cumhuriyet modernleşmesinin etki tepki sarmalında şekillendi. Üstelik Nakşilik gibi ulus-aşırı izlekleri olmadığı halde, Türkiye’den dışarıya doğru ulus aşırı bir büyüme eğilimine girebildi. Tüm bu süreçlerde Fethullah Gülen’in varlığı ne kadar belirleyici olmuştur? Gülen’in bilinçli tasarı ve eylemleri midir Cemaat’in 2000’lerde ulaştığı gücün temel nedeni? Başka hangi dinamikler bu süreçleri beslemiştir? Hangi aktörlerin hangi hedefleri çakışmıştır da eğitimden devlete ve piyasaya doğru yönelebilen bir cemaat oluşabilmiştir? Bu yaygınlaşmanın getirdiği dünyevileşme, “cemaat” kavramından ziyade “hareket” kavramını daha mı açıklayıcı kılmaktadır? Bu yazıda Gülen’in kendisi için on yıllardır yaratmaya gayret ettiği, elbette zaman zaman önemli değişim ve kırılmalar da içeren kişi kültü inşasına ve onun kendi cemaati tarafından algılanma biçimlerine yoğunlaşmaya çalışacağız. Bu kendini inşa etme çabasına, ereği belli ve tutarlı bir yürüyüş gibi bakmamız isteniyor olabilir. “Kelebekten kozaya tarihsel bilincimizde saklı olanın açığa çıkması” söylemi, elbette ideolojik bir kurgudur. Ama bu kurgu, hangi motiflerle bezeniyor, nasıl okunuyor, dolaşıma sokuluyor? Belki basitçe güç biriktirme amaçlı ve güç biriktirebildiği nispette kendi karizmatik önderini mistifiye etmeyi, yüceltmeyi yoğunlaştıran bir hareketten bahsediyoruz. Belki de Gülen’in başarısı, dünyevilik ve ruhanilik arasındaki gerilimli bölgede, enerji veya “aksiyon” üretebilmesiyle alakalıdır? “Gerilimler, kaçınılmaz olarak infilak eder” demek bir bakış açısı olduğu gibi, “gerilimlerin taşınması zor bilincini sürekli bir eylem (Gülen’in ifadesiyle “aksiyon”) haline dönüştürerek enerji üretmenin mümkün olduğu” da iddia edilebilir. Aşağıda bu noktaya yeniden döneceğiz. Ama önce Gülen’in kendisini inşa ediş biçimine yoğunlaşarak basitten karmaşığa doğru ilerlemeye çalışalım. (92) Yüksel Taşkın 2016, 3(1): 90-115 Gülen’in İlk Gençlik Döneminde Etkilendiği Kay (...truncated)