TÜRKİYE’DE SİYASAL PARTİLERE DEVLET YARDIMI

TÜRKİYE’DE SİYASAL PARTİLERE DEVLET YARDIMI Dr. Mesut AYDIN* Giriş Çok partili siyasal hayat içinde, siyasal partilerin karşılaşacakları malî sorunların doğuracağı sakıncaları gidermek, üzerinde dikkatle düşünülmesi gereken önemli bir husustur. Üye aidatları ile giderlerini karşılamakta zorluk çeken ya da seçim harcamalarını karşılamakta zorlanan siyasal partilere, makul bir oranda devlet yardımının yapılması, bu tür zorlukların çözümlenmesine katkı sağlayıcı bir işlev görmektedir. Ülke içinde bir yandan, demokrasinin işlemesini sağlarken, diğer yandan, siyasal partilerin bağımsızlıklarını güvence altına almak, demokratik ülkelerin çözüm bulmaya çalıştıkları önemli sorunlardan biridir. Burada, önem taşıyan husus, siyasal iktidarı ele geçirerek, kendi politikalarına uygun olarak, devlet aygıtını yönetme iddiasında olan siyasal partileri mümkün olduğunca bağımsız kılmaktır. Bu bağlamda, siyasal partilerin en azından zorunlu giderlerinin karşılanması, en başta, onların başka kişi ve kuruluşlara bağımlı olmalarını engelleyecektir. Siyasal partilerin faaliyetlerini yerine getirmelerini kolaylaştırmak, malî sorunların çözümü konusunda siyasal partilere kamu olanaklarından destekte bulunmak ve iktidar yarışının eşit koşullarda gerçekleşmesini sağlamak için, onlara devletçe yardım yapılması, demokratik ülkelerde görülen bir uygulamadır1. Buna karşılık, siyasal partilere yapılacak yardımda konulacak ölçütlerin, demokrasiyi yozlaştırmaması ve siyasal partiler * 1 Ar. Gör. Dr. Kırıkkale Üniversitesi, İ.İ.B.F. Batı demokrasilerinde de, siyasal partilere sağlanan kamusal malî destek, siyasal partilerin gelirlerinin %50’sini oluşturmaktadır. Ayrıntılı bilgi için bkz. Gençkaya, Ömer F.: Devletleşen Partiler, Türkiye’de Siyasî Partilerin Başlıca Gelir Kaynakları, Anadolu Stratejik Araştırmalar Vakfı, Ankara 2002, s. 7. 236 Aydın AÜHFD Yıl 2005 arasındaki dengeyi bozmaması gerekmektedir2. Siyasal partilere devlet yardımı esası; “partilerin işlevlerini sosyal ve ekonomik güç odaklarından bağımsız bir biçimde yerine getirmesini sağlamak” için düşünülmüştür3. Devlet yardımı yapılmasının, siyasal partilerin büyük sermaye gruplarının etkisi altına girmesini önleyici ve toplumdaki farklı sınıfların da politika yapmalarını kolaylaştırıcı bir etkisi de bulunmaktadır. Böylece, üye aidatları ile zorlukla ayakta duran siyasal partilerin bağımsız bir şekilde siyaset yapmaları kolaylaşmaktadır. Devlet yardımı ayrıca, seçim masraflarının karşılanması konusunda önemli bir işlev de yüklenmektedir4. Buna karşılık, devlet yardımını, belli büyüklüklere sahip siyasal partilerin yararlandıkları bir kaynak durumuna indirgemek, küçük partilerin siyasal alanda var olmalarını engelleyici bir nitelik taşımaktadır. Devlet yardımı, yardım alan siyasal partiler açısından son derece önemlidir. Bu durum, özellikle, yardım alan siyasal partilerin gelirlerinin önemli bir kısmının hazine yardımına dayanması dolayısıyla ortaya çıkmaktadır. Öte yandan, siyasal partilerin diğer gelirleriyle karşılaştırıldığında, hazine yardımının miktar olarak büyüklüğü göze çarpmaktadır. Hazine yardımının düzenli olarak ödenmesi de, söz konusu gelir kaynağının ayrıcalıklı bir konum edinmesini sağlamaktadır. Devlet yardımını uygulamada etkin kılmak ise, siyasal partilerin ihtiyaçlarına uygun harcamada bulunmaları ile mümkün olabilir. Bu bağlamda, serbestçe kurulan, Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdüren siyasal partilerin, aldıkları hazine yardımını kullanırken özen göstermesi gerekmektedir. Nitekim, vatandaşlardan toplanan vergilerden siyasal partilere aktarılan kaynağın, nerelere harcandığı konusunda da, titiz bir denetimin yapılması gerekliliği bulunmaktadır5. Yukarıda belirtildiği üzere, siyasal partilere devlet yardımının amacı, siyasal partilerin faaliyetlerinin bağımsız bir şekilde yerine getirmelerini sağlamaktır. Siyasal hayatın sağlıklı işlemesi için öngörülen devlet yardımı konusunun, olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendirilmesi gerekmektedir. Burada, siyasal partilere hazine yardımı konusu, yürürlükteki mevzuat ve Anayasa Mahkemesi içtihatları kullanılarak açıklanmaya çalışılacaktır. Öte 2 3 4 5 Gözübüyük, Şeref A.: Anayasa Hukuku, 7. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara 1998, s. 83. Sağlam, Fazıl: “Siyasal Parti Özgürlüğü”, B. 1, İnsan Hakları, 2000, YKY Yayınları, s. 195-215, s. 200-201. Sabuncu, Yavuz: Anayasa’ya Giriş, 7. Baskı, İmaj Yayınevi, Ankara 2001, s. 89. Siyasal partilerin mali olarak denetimi, toplanan gelirlerin ve yapılan harcamaların kamuoyu tarafından bilinmesini sağladığı gibi, baskı gruplarının ve iş çevrelerinin siyasal partiler üzerinde kolayca etkide bulunmalarını da önlemektedir. Bkz. Teziç, Erdoğan: Anayasa Hukuku, 3. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul 1996, s. 317. C. 54 Sa. 4 Türkiye’de Siyasal Partilere Devlet Yardımı 237 yandan, yabancı ülke uygulamalarına konuyla ilgisi oranında yer verilecektir. 1. Kavram Demokratik bir düzen içinde, siyasal partilerin politik ve ekonomik iktidarlara karşı bağımsızlıklarının sağlanmasının yolu, onların malî nedenlerle her hangi bir yere bağımlı olmamasını gerektirmektedir. Siyasal partiler arasındaki iktidar yarışının da, gelir kaynaklarındaki eşitliğin büyük ölçüde bozulmadığı bir ortamda yapılması gereği bulunmaktadır6. Siyasal partiler siyasal hayat içinde var olabilmek için, örgüt yapılarını güçlendirmek zorundadır. Parti örgütleri denilince ilk planda, bina, araç, gereç, personel akla gelmektedir. Bu tür giderlerin karşılanması önemli bir finansmanı zorunlu kılar. Nitekim, parti örgütünün fonksiyonunu devam ettirebilmesi ve seçim kampanyalarının finansmanının sağlanması için sürekli bir gelir kaynağına ihtiyaç vardır. Diğer bir deyişle, siyasal partilerin iktidara gelmeleri paraya bağlıdır7. Nitekim, para olmadan, teşkilat, tanıtma, seçim kampanyası masraflarını karşılamak mümkün olamaz 8. Siyasal partilerin iktidara gelebilmeleri için gereken maddi kaynak, öncelikle, üyelerinden aldıkları “aidat” ve “bağış”lardan sağlanır. Ancak, siyasal partilerin giderlerini karşılamada söz konusu gelir kaynakları yeterli değildir. Bunun dışında, büyük şirketlerin, iş çevrelerinin, baskı gruplarının desteğini almak, onlardan ekonomik menfaat sağlamak söz konusu olabilir9. Bu durumda da, söz konusu grup ya da kişiler, siyasal partilerin ekonomik iktidarlara bağımlılığını bir sorun olarak ortaya çıkarabilirler10. Siyasal partiler açısından yaşamsal önemi olan gelir kaynağı, “hazine yardımı”dır. Bu yardım, ülkelere göre iki biçimde yapılmaktadır. İlk olarak, siyasal partilere seçim giderlerinin karşılanması amacıyla verilen hazine yardımı. İkinci olarak, siyasal partilerin günlük giderlerinin karşılanması için, yıllık, düzenli ve belli oranlarda devlet hazinesinden yapılan yardımlar. Burada, devlet yardımı eliyle siyasal partilerin örgütlerinin sağlam bir yapıya kavuşturulması ve siyasal partilerin seçim kampanyalarının finansmanının sağlanması amaçlanmaktadır. Ayrıca, siyasal parti örgütlerinin malî yönden 6 7 8 9 10 Teziç, s. 316. Teziç, s. (...truncated)