Sosyal Güven ve Ekonomik Kalkınma: Avrupa Ülkeleri Üzerine Mekânsal Ekonometri Analizi

Sosyal Güven ve Ekonomik Kalkınma: Avrupa Ülkeleri Üzerine Mekânsal Ekonometri Analizi Burcu Özcan Yrd. Doç. Dr., Fırat Üniversitesi, İİBF İktisat Bölümü Fatma Zeren Yrd. Doç. Dr, İnönü Üniversitesi, İİBF Ekonometri Bölümü Sosyal Güven ve Ekonomik Kalkınma: Avrupa Ülkeleri Üzerine Mekânsal Ekonometri Analizi Social Trust and Economic Development: Spatial Econometric Analysis Özet Abstract Sosyal sermaye bir toplumdaki güven, karşılıklılık normu ve sosyal ağlar şeklinde soyut öğelere dikkat çekmektedir. Şu an birçok disiplinden çoğu düşünür tarafından ele alınmakta ve incelenmektedir. İktisatçılar, 1990’lı yıllardan itibaren sosyal sermayeyi uygulamalı ve teorik çalışmalarda ele almaya başlamışlardır. Bunlardan bazıları sosyal sermayeyi yeni bir sermaye türü şeklinde kabul ederken, diğerleri ise kabul etmemektedirler. Bu nedenle sosyal sermaye kavramının İktisat disiplini içerisinde tartışmalı bir yere sahip olduğu söylenebilir. Bununla birlikte iktisatçılar sosyal sermayenin, ülkelerin ekonomik kalkınma düzeyleri üzerindeki etkisini incelemekte ve genellikle kalkınma üzerindeki önemini ve katkılarını kabul etmektedirler. Bu çalışmada ise ekonomik kalkınma ve sosyal güven arasındaki ilişki 27 Avrupa ülkesi için 19992009 dönemi boyunca mekânsal ekonometri yöntemi kullanılarak incelenmektedir. Elde edilen bulgular, ülkenin sahip olduğu sosyal güven düzeyinin ekonomik kalkınma üzerinde pozitif etkilere yol açtığını göstermektedir Social capital highlights intangible elements in a society, such as trust, reciprocity norm and social networks. It is now handled and discussed by many scholars in different disciplines. Economists have started to analyze social capital in applied and theoretical studies since 1990s. While some of these scholars accept it as a new capital type, others do not. Thus, it can be said that it has a disputable place in economics discipline. However, economists especially examine its impact on countries’ economic development levels and generally accept its importance and contributions to development. In this study, we examine the relationship between economic development and social trust by using spatial econometrics method in a sample of 27 European countries over a time span from 1999 to 2009. The findings suggest that a country’s social trust level has positive impacts on economic development. Anahtar Kelimeler: Sosyal Sermaye, Sosyal Güven, Ekonomik Kalkınma, Mekânsal Ekonometri. Keywords: Social Capital, Social Trust, Economic Development, Spatial Econometrics. ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ İİBF DERGİSİ, NİSAN 2013, 8(1), 7-36 7 1. Giriş Sosyal yapı iktisadi yapıdan ayrı düşünülemez. Her iktisadi ilişki insanlar arasında cereyan ettiği için sosyal bir zeminde gerçekleşmektedir. Granovetter’in (1985) belirttiği üzere, ekonomik ve ekonomik olmayan eylemler birbiriyle örtüştüğü zaman, ekonomik olmayan eylemler ekonomik eylemler için olası teknikleri ve maliyetleri etkilemektedirler. Eylemlerin bu karmaşıklığı ekonominin sosyal gömü‐ lülüğü (social embeddness) olarak adlandırılmaktadır. Başka bir ifadeyle, ekono‐ mik yapı sosyal yapı içerisinde gömülüdür. Bu açıklamadan yola çıkarak sosyal öğelerin, ülkelerin ekonomik performansları üzerinde oldukça güçlü etkilere sahip oldukları söylenebilir. İşte bu sosyal öğelerden biri olan sosyal sermayenin, kal‐ kınma yazınında yer edinmesi ve ülkelerin ekonomik kalkınmışlık farklılıklarını izah eden yeni bir sermaye türü olarak kabul edilmesi 1990’lı yıllara denk düşmektedir. Ülkelerin kalkınma düzeyleri üzerinde etkili olan sosyal sermayenin neyi ifade etti‐ ği her ne kadar belirsizliğini korusa da ilişkiler ve tutumlar gibi maddi olmayan öğelere yönelik vurgu, yazarların kavrama yönelik tanımlarında dikkat çekmekte‐ dir. Örneğin, Iyer vd. (2005: 1016) için sosyal sermaye, özünde insanlar arasındaki etkileşimleri yöneten, ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkıda bulunan kurumlar, ilişkiler, tutumlar ve değerler iken Uğuz (2010: 19) için ise, “toplumda maddi var‐ lıklar dışında kalan ne varsa onların hepsi”nin ifadesidir. Bu tanımlardan anlaşıla‐ cağı üzere sosyal sermayenin içerdiği öğeler nitel öğelerdir. Her ne kadar tanımı, sermaye yapısı, ölçümü gibi konularda belirsizliklere sahip olsa da sosyal sermaye, özellikle son dönemde ekonomik büyüme/kalkınma litera‐ türünde büyüme denkleminde yeni bir girdi şeklinde yer edinmeye başlamıştır. Ekonomik büyümenin doğal, fiziki ve finansal sermaye gibi klasik sermaye türleri tarafından açıklanamayan miktarı bu yeni sermaye türü ile açıklanmaya çalışılmak‐ tadır. İktisat disiplini içerisindeki yeri oldukça tartışmalı olan sosyal sermaye kavramsal açıdan oldukça geniş bir içeriğe sahiptir. Bu nedenle, bu çalışmanın ampirik kıs‐ mında sosyal sermayeyi temsilen sosyal güven öğesi kullanıldığı için, çalışmada sosyal güven kavramı üzerinde durulmaktadır. Teorik kısımda öncelikle sosyal sermaye ve sosyal güven kavramları açıklanmakta, daha sonra genel anlamda sos‐ yal sermayeyi, özel anlamda ise sosyal güveni ekonomik kalkınmayla ilişkilendiren teorik yaklaşımlara yer verilmektedir. Literatür taraması başlığı altında ise sosyal güven ve ekonomik büyüme/kalkınma arasındaki ilişkiyi inceleyen temel çalışma‐ lar ele alınmakta ve söz konusu çalışmaların bulguları değerlendirilmektedir. Am‐ pirik kısımda ise 27 Avrupa Birliği üye ülkesi için sosyal güven ile ekonomik kalkın‐ ma arasındaki ilişki mekânsal ekonometri yöntemi ile incelenmektedir. 8 ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ İİBF DERGİSİ Çalışmanın mevcut literatürdeki diğer çalışmalardan farkı kullanılan tekniğe daya‐ lıdır. Daha önce yapılan çalışmaların çoğu kesit veri analizine dayalı iken, bu çalış‐ ma, kullanılan mekânsal ekonometri analizi ile sosyal sermaye literatürüne katkıda bulunmaktadır. 2. Kavram Olarak Sosyal Sermaye Sosyal sermayenin kavramsal açıdan ilk defa ele alınışı her ne kadar Lyda Judson Hanifan’ın (1916) 1 çalışmasına atfedilse de İktisat disiplini içerisinde tartışılır hale gelmesi 1990’lı yıllar ile gerçekleşmiştir. Bu süreç içerisinde kavram özellikle, Put‐ nam (1993, 1995, 2000), Colemen (1988, 1990) ve Bourdieu (1986) gibi sosyal sermaye literatüründe öne çıkan düşünürlerin çalışmalarını takiben disiplinlerarası bir araştırma konusu haline gelmiştir. Bu düşünürler arasından Putnam vd. (1993) tarafından yazılan “Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy” adlı eser sosyal sermayenin kalkınma iktisadında yer edinmesinde oldukça önemli bir role sahiptir. Söz konusu eserde yazarlar, Kuzey İtalya’nın Güney İtalya’ya kıyasla kurumsal ve ekonomik performans bakımından daha önde olmasını sahip olduğu sosyal sermaye stokunun fazlalılığı ile açıklamaktadırlar. Putnam vd. (1993)’nin ifadesiyle, en azından son on asırdır Kuzey ve Güney İtalya, kolektif eylemle ilgili birbirlerine oldukça ters yaklaşımlar uygulamışlardır. Kuzey’de kamusal katılım ağları ve karşılıklılık normları loncalarda, kooperatiflerde, birliklerde ve hatta fut‐ bol kulüplerinde biçim bulmuştur. Bu yatay si (...truncated)