İlk Dönem Amerikalıların İslam Algısı

Bahar 2013 . Cilt 3 . Sayı 5 İlk Dönem Amerikalıların İslam Algısı Mohamed El-Moctar EL-SHINQITI * Özet: El-Shinqiti’nin bir önceki İngilizce orijinal makalesinin burada Türkçesini sunuyoruz. El-Shinqiti bu yazıda, özellikle 11 Eylül sonrası önce Amerika sonra tüm dünyada ortaya çıkan İslamophobia’nın arka planına, ilk dönem Amerika’daki İslam ve Müslüman algısının kökenine inmeye çalışıyor. Yazı Amerikalıların Müslüman algısını barbar-berberi edebiyatına yansıdığı şekliyle ve günümüz Amerikan kültüründe geçmişin izlerini arayarak incelemektedir. Amerika’nın kuruluşunda Amerikalılar gerçek ve kurgusal Müslümanlarla karşılaşmışlardır. Geleneksel Avrupa Oryantalizminin dört ana temasının ilk dönem Amerikan barbar-berberi edebiyatında kolaylıkla bulunabilir. El-Shinqiti Yanlış İslam algısı ve düşmanlığının ilk dönemlerde daha yeni şekillenmeye çalışan ulus kimlik inşa etmek için özellikle yapıldığını ifade ediyor. Müslümanlara yönelik oluşan önyargıların arka planını ve günümüzle karşılaştırmalarını içeren bu yazının faydalı olacağı temennisi ile sizlere Türkçe olarak da sunulmuştur. Anahtar kelimeler: Amerika, Müslümanlar, Türkler, Hıristiyanlık, oryantalizm, kimlik, algı, kalıp yargı. Giriş Amerikalı ünlü teolog Cotton Mather’in (1663-1728) “öyle anlaşılıyor ki bizler bugüne kadar içerisinde bir tane dahi olsa Müslümanının yaşamamış olduğu topraklara ayak basmaktayız”1 şeklinde bir sözü * 1 Dr., Associate Professor of History of religion, Center for Islamic Legislation and Ethics, Qatar Faculty of Islamic Studies, Qatar. . Mather, Cotton, American Tears upon the Ruines of the Greek Churches (Boston, Massachusetts: B. Green and J. Allen, 1701), s.38. Alıntı için bkz. Thomas S. Kidd, “Is It 35 M. el-Moctar EL-SHINQITI vardır. Kuruluşunun ilk yılları boyunca Amerikalılar, “gerçek ve hayali Müslümanlarla”2 meşgul olmuşlardır. Bu çalışmada da özetle Müslümanların barbar olduğuna dair literatürde ortaya konulduğu üzere, ilk dönem Amerikalıların İslam algıları incelenmektedir. Birleşik Devletler hükümeti 1786-1836 arasındaki elli yıl geçen süre boyunca Kuzey Afrikalı Müslüman devletlerle dokuz antlaşma imzalamıştır. Ve 1785 ve 1795 arasındaki on yıl boyunca da yaklaşık 130 Amerikalı vatandaş başta Cezayir olmak üzere bu devletlerde esir alınmış ve köle olarak kullanılmıştır. Yapılan son antlaşmalar ise Amerika’nın Akdeniz’deki ticaretini teminat altına almak ve Kuzey Afrika’daki Amerikalı köleleri özgürlüğüne kavuşturmayı konu edinmiştir. Tüm bu olup bitenler daha yeni kurulmaya başlayan Cumhuriyetin kamuoyu nezdinde doğal olarak çok şiddetli tartışmalara sebebiyet vermiştir. İngiltere kralına gönderilen Amerikan anayasasının orijinal taslağında şöyle bir ifade yer almaktadır: “Kafir güçlerin ortaya çıkardığı sıkıntılardan dolayı var olan bu savaş, Hristiyan Büyük Britanya Kralına karşı yapılmış bir savaş demektir”.3 Anayasa taslağında yer alan bu paragraf, Amerika halkının günlük yaşamına sirayet eden Kuzey Afrika’daki Müslüman devletlerle yaşanmakta olan krizi derinlemesine yansıtmaktadır, zira taslak metninde “kâfir güçler” diye açıkça Kuzey Afrikalı Müslüman devletler kastedilmektedir4. Amerikalı vatandaşların Kuzey Afrika’daki bu esaretleri, o dönemdeki pek çok Amerikalının dimağında buruk bir anı olarak kalmış ve ayrıca kalplerinde derin bir üzüntüye sebebiyet vermiştir. Amerikalı hür vatandaşlara esir alınırken yapılan haksızlıklar ve Amerikan devlet hazinesini çökertme fikri o dönemde gündem konusu idiler. Fakat Richard Parker’ın da belirttiği üzere çoğu Amerikalı vatandaş, yaşadıkları 2 3 4 36 Worse to Follow Mahomet than the Devil?”: Early American Uses of Islam, Church History. Cilt. 72, no. 4, 2003, s.767. Kidd, “Is It Worse to Follow Mahomet than the Devil?”, s.767. Jefferson, Autobiography, retrieved April 15, 2007. from: http://www.yale.edu/lawweb/ avalon/jeffauto.htm. Timothy Marr’ın yorumu için bkz. Marr, The Cultural Roots of American Islamicism, s. 20. İlk Dönem Amerikalıların İslam Algısı bu kötü durumları “işin iç yüzünü bilmeden uydurma haberler, mübalağalar ve kaldı ki bir de içlerine işlemiş kalıp yargılarla” ifade etmişlerdir5. Hatta nesnel anlatım tarzı ve soğuk kanlı analizleriyle bilinen William Shaler bile 130 Amerikan vatandaşının esir alınması ve birkaç gemiye el konulması olayını “Hristiyanlık alemi için dehşet verici bir durum ve dünya uygarlığı için tam bir felaket” olarak nitelemiş.6 1780’den 1830’daki Fransa’nın Cezayir’i işgal etmesine kadarki süreçte Amerika ve Kuzey Afrika’daki Müslüman topluluklar arasında ciddi etkileşimler meydana gelmiştir. Bu etkileşimler öte yandan müteakip krizler, antlaşmalar, çatışma ve savaşlarla doludur ve aynı zamanda bu makalede ele alınmaya çalışılan İslam ve Müslümanlara dair bahsedilen literatürü açıkça ortaya koymaktadır. Kaynaklara Kısa Bir Göz Atış Makalede çeşitli kaynaklardan yararlanılmış olup esas olarak Cezayir, Trablusgarp ve Fas’taki Amerikalı esirlere dair olan gerçek ve kurgu eksenli bilgileri içermektedir. Ayrıca hukuki metinler, siyasi kaynaklar, diplomatik bilgiler ve belgelerden de yararlanılmıştır. Kurmaca eserlerden olan Cezayir’deki Esirler7 ve Pensilvanya’daki Cezayirli Casus8 kitapları bir anlamda Amerikalılar ve Kuzey Afrika devletleri arasındaki ilişkilerin kültürel etosu hakkında fikir verir. Buradaki kurmaca eserlerin tarihsel birer kaynak olarak kullanımı bu eserlerin, Müslüman halklara dair insanların genel geçer algılarını belirleyen düşünce ve anlayışları yansıtmalarından ötürü makul bir mazerete dayanmaktadır. Burada ele alınan ve Amerikalı esirlerin yaşadıkları öykülerin kaynak kitabı olan Beyaz Köleler ve Afrikalı Efendiler için ise Paul Baepler’e bilhassa da bu 5 6 7 8 Parker, Uncle Sam in Barbary, s.3. Shaler, Sketches of Algiers, s.15. Rowson, Susanna H., “ Slaves in Algiers; or, a struggle for freedom: a play, interspersed with songs, in three acts”, Philadelphia: Wrigley and Berriman, prtrs., 1794. Markoe, Peter, “ The Algerian Spy in Pennsylvania or Letters written by a Native of Algiers on the Affairs of the United States in America from the Close of the Year 1783 to the Meeting of the Convention, Philadelphia: Richard and Hall, 1787. 37 M. el-Moctar EL-SHINQITI kitapta ele aldığı İyiliğin Kazancı bölümü için Cotton Mather’a son derece minnettarım. Makalede kullanılan ikincil kaynaklara gelince, Edward Said’in Orientalism9 ve Medyada İslam10 gibi çığır açıcı eserleri Amerikalılar’ın İslam ve Müslümanlara dair olan görüşlerine daha yakından bakmak için araştırmacılara fırsat sunmaktadır. Mesela Timothy Marr belli başlı kavramsal malzemelerini ondan ödünç almıştır11, hakeza Thomas Kidd “ İlk dönem Amerikalıların İslamı ele alışlarını temelde tutarsız olarak” görmede onu takip etmiştir12. Melani McAlister’in Amerika-Ortadoğu ilişkilerinde “sorunlu arabuluculuklarda yerini koruyan kültürün rolü”ne dair olan çalışmasında13, Edward Said’in teorisinin uygulama alanını metinsellik alanından daha kapsamlı bir alan olan popüler kültüre dâhil ederek genişletm (...truncated)