شێوازی شیعرە كوردییەكانی تاهیر بەگی جاف

‫‪Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi‬‬ ‫‪Yıl: 4, Cilt: 4, Sayı: 8, 2018/2, ss. 85-112‬‬ ‫شێوازی شیعرە كوردییەكانی تاهیر بەگی جاف‬ ‫پ‪ .‬ی‪ .‬د‪ .‬یادگار ڕەسوول* ‪ /‬م‪ .‬ی‪ .‬کوردستان عەبدولوەهاب**‬ ‫پوختە‬ ‫ئەم توێژینەوەیە بە ناونیشانی(شێوازی شیعرە کوردییەکانی تاهیر بەگی‬ ‫جاف)‪ ،‬هەولێکە بۆ دەستنیشان کردن و خستنەڕووی ئەو تایبەتمەندییە‬ ‫شێوازیانەی کە لە شیعرەکانی تاهیر بەگی جافدا بەدی دەکرێن‪ ،‬هەروەها بە هۆی‬ ‫ئەو تایبەتمەندییانەوە شیعرەکانی لە شیعری شاعیرانی تر جیا دەکرێتەوە‪.‬‬ ‫ئەم توێژینەوەیە لە دەروازەیەک و دوو بەش پێکهاتووە‪ ،‬لە دەروازەکەدا‬ ‫هەوڵ دراوە زاراوە و چەمک و جۆرەکانی شێواز ڕوون بکرێنەوە‪ .‬لە بەشی‬ ‫یەکەمیشدا لە تایبەتمەندییەکانی شێوازی شاعیر لە ئاستی زمان کۆڵدراوەتەوە‪.‬‬ ‫بەشی دووەمیش تایبەتکراوە بە لێکۆلینەوە لە تایبەتمەندییەکانی شێوازی شاعیر‬ ‫لە ئاستی ئەدەب و هزردا‪ .‬لە کۆتاییشدا دەرئەنجامی توێژینەوەکە بە چەند‬ ‫خالێک خراونەتەڕوو‪.‬‬ ‫وشە کلیلیەکان‪ :‬شێواز‪ ،‬مۆسیقا‪ ،‬كێش‪ ،‬سه‌روا‪ ،‬ڕه‌گه‌زدۆزی‪ ،‬ئه‌ده‌ب و شێواز‪،‬‬ ‫هزر و شێواز‪.‬‬ ‫پێشەكی‬ ‫ناونیشانی توێژینەوەكە‬ ‫ناونیشانی توێژینەوەكە بریتییە لە (شێوازی شیعرە كوردییەكانی تاهیر بەگی‬ ‫جاف)‪ ،‬هەوڵێكە بۆ دەستنیشانكردن و خستنەڕووی شێوازی شاعیر‪ ،‬بە واتا‬ ‫*‬ ‫زانکۆی سۆران‪ -‬فاکەڵتیی ئاداب ‪‬‬ ‫** کۆی سۆران‪ -‬فاکەڵتیی ئاداب‬ ‫‪Yıl/Year: 4 Cilt/Volume: 4 Sayı/Issue: 8 • 2018/2‬‬ ‫یادگار ڕەسوول ‪ /‬کوردستان عەبدولوەهاب‬ ‫‪86‬‬ ‫هەوڵێكە بۆ دەستنیشانكردنی ئەو تایبەتمەندییە شێوازیانەی كە شیعرەكانی‬ ‫تاهیر بەگی پێ لە شیعری شاعیرەكانی تر جیا دەكرێتەوە‪.‬‬ ‫سنوور و چوارچێوەی توێژینەوەكە‬ ‫سنوور و چوارچێوەی توێژینەوەكە تەنیا لە شیعرە كوردییەكانی شاعیردایە‬ ‫و شیعرە فارسییەكانی شاعیر وەرنەگیراون‪.‬نموونەی شیعرەكانیش لەو دیوانەی‬ ‫شاعیر وەرگیراون كە (حەسەن گۆران) كۆی كردۆتەوە و ئامادەی كردووە‪.‬‬ ‫ڕێبازی توێژینەوەكە‬ ‫ڕێبازی توێژینەوەكە بریتییە لە (وەسفی ــ شیكاری)‪ ،‬لە هەندێ شوێنیشدا‬ ‫سوود لە ڕێبازی ئاماری وەرگیراوە‪.‬‬ ‫گرنگیی توێژینەوەكە‬ ‫گرنگیی توێژینەوەكە لەم خااڵنەی خوارەوە بەدەردەكەوێت‪:‬‬ ‫‪١‬ــ دەرخستنی تایبەتمەندییە شێوازییەكانی شاعیرە‪ ،‬كە دواجار دەبێتە‬ ‫ناسنامەیەك بۆ شاعیر و لە ڕێگەیەوە شیعرەكانی پێ لە شیعری شاعیرەكانی‬ ‫تر جیادەكرێتەوە‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ ئەم توێژینەوەیە لە پاڵ هەموو ئەو توێژینەوانەی تر كە لە بارەی شێوازی‬ ‫شیعری كالسیكی كوردی و شاعیرانی كالسیكی كوردی ئەنجامدراون‪ ،‬دەبێتە‬ ‫دەرخەر و نیشاندەری شیوازی شیعری كالسیكی كوردی‪.‬‬ ‫ناوەرۆكی توێژینەوەكە‬ ‫توێژینەوەكە لە دەروازەیەك و دوو بەش پێكهاتووه‌‪ ،‬لە دەروازەكەدا‬ ‫هەوڵدراوە بە گشتی شیواز بناسێندرێت‪ ،‬بۆ ئەم مەبەستەش سەرەتا باس لە‬ ‫(زاراوە و چەمكی شێواز) كراوە‪ ،‬دواتر باس لە هەریەكە لە بابەتەكانی (ڕەهەندە‬ ‫سەرەكییەكانی شێواز و جۆرەكانی شێواز) كراوە‪.‬‬ ‫لە بەشی یەكەمیشدا لە تایبەتمەندییەكانی شێوازی شاعیر لە ئاستی زمان‬ ‫كۆڵدراوەتەوە‪ .‬بەشی دووەمیش تایبەتكراوە بۆ لێكۆڵینەوە لە تایبەتمەندییەكانی‬ ‫شێوازی شاعیر لە ئاستی ئەدەب و هزردا‪ .‬لە كۆتاییشدا دەرەنجامی توێژینەوەكە‬ ‫بە چەند خاڵێك خراونەتە ڕوو‪.‬‬ ‫‪Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi‬‬ ‫‪87‬‬ ‫شێوازی شیعرە كوردییەكانی تاهیر بەگی جاف‬ ‫دەروازە‪ :‬چەمك و جۆرەكانی شێواز‬ ‫شێواز لە ڕووی زاراوە و چەمكەوە‬ ‫زاراوەی شێواز وەكو زۆربەی زاراوە ئەدەبی و ڕەخنەییەكانی تری بواری‬ ‫ئەدەبیات لە ئەدەبی كوردیدا زاراوەیەكی نوێیە‪ ،‬كە لە زاراوەی )‪ (style‬ی‬ ‫ێ دەگۆترێت‪ ،‬لە‬ ‫ئینگلیزییەوە وەرگیراوە‪ ،‬لە زمانی عەرەبیدا (االسلوب) ی پ ‌‬ ‫زمانی فارسی دا بەرامبەر بەم زاراوەیە زاراوەی (سبك) بەكاردێت‪ .‬بنچینە و‬ ‫ڕەگوڕیشەی زاراوەی )‪ (style‬لە زاراوەی )‪ (stilus‬ی التینی وەرگیراوە‪ ،‬كە بە‬ ‫واتای ئەو جۆرە ئامێرەیە‪ ،‬كە بۆ نووسین وهەڵكەندن لە سەر تەختەی مۆم‬ ‫بەكارهاتووە‪ .‬دواتریش ئەم زاراوەیە بۆ شێوازی وتار لە دواندەریدا بەكارهاتووە‬ ‫‪1‬‬ ‫و لە كۆتاییدا بە واتای شێوازی پەیڤی ئەدەبی خزاوەتە ناو ئەدەب‪.‬‬ ‫دەستنیشانكردنی چەمك و پێناسەیەكی گشتگیر و چەسپاو بۆ شێواز كارێكی‬ ‫ئەستەمە‪ ،‬چونكە زاراوەی شێواز زاراوەیەكی فرە مانایە و شێواز رۆڵێ‌ گرنگی‬ ‫هەیە لە هەموو الیەنەكانی ژیانی مرۆڤ و پەیوەستە پێیانەوە‪ ،‬بەاڵم لێرەدا‬ ‫ئەوەی ئێمە مەبەستمانە ئاماژەكردن و جەخت كردنەوەیە لەسەر شێوازی‬ ‫ئەدەبی (شێواز لە چوارچێوەی ئەدەبیات دا)‪ .‬بە شێوەیەكی گشتی شێواز لە‬ ‫چوارچێوەی ئەدەبیاتدا پەیوەستە بە زانستی ڕەوانبێژی و زمان و ڕەخنە‪،‬‬ ‫هەربۆیە ڕاوبۆچوون و پێناسەی جۆراوجۆر و جیاوازی بۆ کراوە‪ ،‬چونكە‬ ‫هەریەكە لە لێكۆڵەرانی بوارەكانی (ڕەوانبێژی و زمان و ڕەخنە) لە ڕوانگەی‬ ‫خۆیانەوە دید و بۆچوونی خۆیان سەبارەت بە شێواز دەربڕیوە‪ .‬ئەوەی لێرەدا‬ ‫جێگەی سەرەنج و ئاماژە پێكردنە ئەو خاڵە هاوبەشەیە‪ ،‬كە لە چوارچێوەی‬ ‫هەموو ئەو دید و بۆچوونە جیاوازانە بەدی دەكرێت‪ .‬ئەویش ئەوەیە كە بە‬ ‫شێوەیەكی گشتی هەموو ئەو ڕاوبۆچوونە جیاوازانە لەوەدا كورت دەبنەوە‪،‬‬ ‫ێ تەوەری (نووسەر و دەق و خوێنەر)‬ ‫كە شێواز بە گشتی لە چوارچێوەی س ‌‬ ‫دا دەخولێتەوە و لە چوارچێوەی ئەم سێ‌ جەمسەرە تێناپەرێت‪ .‬بەو مانایەی‬ ‫كە هەریەكەیان شێواز لە شتێكدا دەبیننەوە‪ .‬بۆ نموونە هەندێكیان لە پەیوەندیی‬ ‫دەروونی نێوان (نووسەر و دەق) دا‪ ،‬هەندێكیان لە خودی دەقەكەدا‪ ،‬هەندێكیان‬ ‫لە كاردانەوەی خوێنەر و وەرگری پەیامی دەقەكەدا‪.2‬‬ ‫ڕەهەندە سەرەكییەكانی شێواز‬ ‫بە گشتی سێ‌ ڕەهەندی سەرەكی لە پێكهاتەی شێوازدا بەدی دەكرێن‪ ،‬كە‬ ‫‪ 1‬علم االسلوب مبادئه و اجرا‌ءاته‪ ،‬د‪.‬صالح فضل‪ ،‬ط‪ /‬االولی‪ ،‬دار االفاق الجدید‪ ،‬بیروت‪ ،1985 ،‬ص‪.82‬‬ ‫‪ 2‬شێوازی شیعری جزیری‪ ،‬شعبان چالی‪ ،‬چاپی یەكەم‪ ،‬چاپخانەی حاجی هاشم‪ ،‬هەولێر‪ .2008 ،‬ل ‪.22‬‬ ‫‪Yıl/Year: 4 Cilt/Volume: 4 Sayı/Issue: 8 • 2018/2‬‬ ‫یادگار ڕەسوول ‪ /‬کوردستان عەبدولوەهاب‬ ‫‪88‬‬ ‫بنەمای سەرەكی سەرچاوەگرتنی شێوازن‪ .‬هەربۆیە ئەگەر سەرنج بدەینە هەموو‬ ‫ئەو پێناسە و ڕاوبۆچوونانەی كە سەبارەت بە شێواز خراونەتەڕوو‪،‬دەبینین كە لە‬ ‫ڕوانگەی یەكێك لەو سێ‌ ڕەهەندەوە بەرجەستە كراون‪ .‬كە ئەوانیش بریتین لە‪:‬‬ ‫‪ .١‬بینینی تایبەت‬ ‫مەبەست لەم بنەمایە ئەوەیە كە هەر شاعیر و نووسەرێك جیهانبینیێكی‬ ‫تایبەت بەخۆی هەیە بۆ جیهان و دەورووبەری و لە ڕوانگەی دید و بۆچوونی‬ ‫تایبەتیی خۆیەوە بۆی دەڕوانێت‪ .‬هەربۆیەشە دیدی هەریەكەیان بۆ هەمان دیاردە‬ ‫جیاوازە‪ .‬هەریەكە لەو دیدە جیاواز و تایبەتانەش دەبنە شێوازی جیاواز و‬ ‫تایبەت بۆخاوەنەكانیان‪ ،‬كەواتە دید و بۆچوونی جیاواز بەرهەمهێنەری شێوازی‬ ‫جیاوازن‪ ،‬چونكە دید و بۆچوونی جیاواز بیرۆكە و دەربڕینی جیاوازی لێ‬ ‫دەكەوێتەوە‪.‬‬ ‫‪ .٢‬هەڵبژاردن‬ ‫هەڵبژاردن یەكێكە لەو بنەما سەرەكییانەی كە ڕۆڵێكی گرنگی هەیە لە بەرهەمهێنانی‬ ‫شێوازدا‪ .‬بە جۆرێك دەتوانین بڵیێن شێواز هەڵبژاردنە‪ ،‬چونكە هەڵبژاردنی نیشانە‬ ‫و كەرەستە زمانییەكانی دیاریكراوە بۆ دەربڕینی هەڵوێستێكی دیاریكراو‪ .‬ئەم‬ ‫هەڵبژاردنە لە نێوان ئەو كەرەستە و نیشانانەدا دەبێت كە جێگیر و ئەلتەرناتیڤی‬ ‫یەكترن‪ .‬واتا دوو وشە لە زمانێكدا كە هاوواتان و یەك واتایان هەیە‪ ،‬بەاڵم لە بنیاد‬ ‫و پێكهاتەدا جیاوازن‪ ،‬جیاوازی شێوازیان هەیە و دەبنە هۆی دروستبوونی شێوازی‬ ‫جیاواز‪ .‬بەم پێیەش بێت توانا و كەرەستەكانی زمان لەبەر دەستی هەموو كەسێكە‬ ‫و هەموو كەسێك دەتوانێت بەپێی پێویستی دەربڕینی خۆی سوود لەو كەرەستانە‬ ‫وەربگریت و هەڵیان بژێریت‪ .‬ئەم هەڵبژاردنەش دەبێتە هۆی جیاوازیی شێواز‪.3‬‬ ‫‪ .٣‬الدان لەباو‬ ‫بەشێوەیەكی گشتی زمانی ئەدەبیات و شیعر زمانێكی خوازەیی و دوورە لە‬ ‫زمانی ئاسایی و باو‪ ،‬زمانێكە كە یاساكانی زمان تێكدەشكێنێ تو لە چوارچێوە‬ ‫ئاساییەكەی زمان دەردەچێت بۆئەوەی بەهایەكی ئیستاتیكی و زمانەوانی بە‬ ‫بەرهەمەكە ببەخشێت‪ .‬لە ئەنجامیشدا شێوازی تایبەت بۆ بەرهەم و دەقەكە‬ ‫فەراهەم بكات‪ .‬بەم پێیەش شێواز دەرئەنجامی الدان و دەرچوونە لە یاسا و‬ ‫ڕێسا ئاس (...truncated)