Duyun-u Umumiye İdaresi ve İdareyle İlgili Görüşler

GJEBS Global Journal of Economics and Business Studies Küresel İktisat ve İşletme Çalışmaları Dergisi www.gjebs.com - ISSN: 2147-415X Kış-2012 Cilt: 1 Sayı: 2 (32 – 40) Winter-2012 Volume: 1 Issue: 2 (32 – 40) DUYUN-U UMUMİYE İDARESİ VE İDAREYLE İLGİLİ GÖRÜŞLER 1 Saffet KARTOPU2 ÖZET Bu çalışma Duyun-u Umumiye idaresini ve idareyle ilgili görüşleri konu almaktadır. Bilindiği gibi Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı’yla 1854’te dış borca açıldı. Dış borçlanma sürecinin başlaması zor olmasına rağmen artması ve ilerlemesi kolay oldu. Alınan borçlar ödenemeyince alacaklı devletler ile Osmanlı Devleti arasında yapılan görüşmeler sonucunda Duyun-u Umumiye İdaresi’nin kurulmasını sağlayan ve Muharrem Kararnamesi olarak bilinen resmi anlaşma 20 Aralık 1881’de imzalandı. Ülke çapında teşkilatlanan Duyun-u Umumiye İdaresi, büyük boyutlara ulaşan Osmanlı borçlarının Avrupalı alacaklılara geri ödenmesini denetlemek üzere kurulmuştu. Bu çalışmada, böyle bir idareyle ilgili görüşler değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: Duyun-u Umumiye İdaresi, Osmanlı Borçları, Borçların Tasfiyesi. Jel Kodu: H60, H63, N0. ADMINISTRATION OF PUBLIC DEBTS AND OPINIONS ABOUT THE ADMISTRATION ABSTRACT This study examines administration of public debts and opinions about the admistration. As is known, Ottoman Empire accepted foreign debts with Kırım War in 1854. Altough it was very difficult to begin the process of external borrowing, it was easy to spread and become greather. When these debts weren’t paid, as a result of the negotiation between Ottoman Empire and these states this formal treaty which providing for the establishment of the Ottoman Public Admanistration was singed on 20 th December 1881. Ottoman Public Admanistration which was organized for the controlling of the repayment of the debts taken from Europen states. In this study, we will evaluate opinions about such an administration. Keywords: Administration of Public Debts, Ottoman Debts, Liquidation of Debts. Jel Code: H60, H63, N0. 1. GİRİŞ Osmanlı devleti 17. yüzyıldan itibaren merkez maliyesi için peşin para bulma sıkıntısı içine girmişti. Bu ihtiyaç 19. yüzyıla kadar hızla artmış, yapılan mali yenilikler yetersiz kalmış, bu süreç devleti önce iç sonra da dış borca yöneltmiştir. İlk defa Kırım Savaşının açıklarını kapatmak için alınan dış borç, zamanla önü alınamaz hale gelmiştir. Osmanlı devletinin 1875’te iflas etmesiyle borç ödemelerine ara verilmiş ve nihayet 1881 yılında imzalanan Muharrem Kararnamesi ile borç ödemelerine yeni bir takvim ve şekil getirilmiştir. Yine kararnameye göre Duyun-u Umumiye İdaresi oluşturulmuş ve bu idare kendisine bağlı personeliyle Osmanlı gelirlerini kaynağında toplayarak alacaklılara ödeme yapmıştır. Duyun-u Umumiye İdaresi, sadece vergi toplayan ve topladığı vergileri alacaklılara aktaran bir kurum olmamıştır. İdare, kurumun çalışma prensipleri, personelin görev ve yetkileri, vergilerin ne şekilde toplanacağı, toplanan paraların nasıl sevk edileceği, sahte para ve pullar hakkında ne şekilde işlem yapılacağı, yazışmalar sırasında kâğıt ve posta masraflarından tasarruf edilmesi amacıyla ince ve ucuz kâğıt kullanılması, kaçakçılara kesilecek para cezalarının tutarı, içki üretimini ve ihracatını arttırmak için ihracatçılara vergi iadesi ödenmesi, ihracatta kullanılacak fıçıların geçici ithal kapsamında vergisiz olarak ithal edilmesi gibi binlerce olaya ve düzenlemeye imza atmıştır (Sağlam, 2007: XXX). 1Bu makale Saffet Kartopu’nun “Osmanlı Borçları ve Duyun-u Umumiye İdaresi” (Proje Çalışması, Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü, Ankara 2011, Dan: Doç. Dr. Onur Ender Aslan) adlı çalışmasından yararlanarak hazırlanmıştır. 2Dr., MEB, Kahramanmaraş Mükrime Hatun Kız Teknik ve Meslek Lisesi Müdürü,e-mai: ~ 32 ~ GJEBS Global Journal of Economics and Business Studies Küresel İktisat ve İşletme Çalışmaları Dergisi www.gjebs.com - ISSN: 2147-415X Kış-2012 Cilt: 1 Sayı: 2 (32 – 40) Winter-2012 Volume: 1 Issue: 2 (32 – 40) Böyle bir kurumu ortaya çıkaran, borçlanmanın tarihine bakıldığında, 1854’te ilk borçlanmadan 1914 yılına kadar 42 defa borçlanıldığı görülmektedir. Osmanlı borçlarının devletin başına büyük sorunlar açtığı, devletin ekonomisinin çökmesinde rol oynadığı, hatta bunların bıraktığı pürüzlerin Türkiye Cumhuriyetini bir dönem sıkıntılar içinde bıraktığı bilinmektedir. Bu konuda yapılacak çalışmalar, mali özerklik bilinci açısından önem taşımaktadır. Yine bilindiği gibi günümüz Türkiye’si de Osmanlı borçlarının başladığı tarihten yaklaşık 100 yıl sonra 1950’lerden itibaren hızlı bir borçlanma sürecine girmiştir. Tarihsel bir deneyim olarak Duyun-u Umumiye günümüze ışık tutabilir ve bu günü yorumlayabilmek için önemli ipuçları verebilir. Tecrübelerden de görüldüğü gibi aşırı borçlanmalar belirli bir düzeyi aşınca dış politikada özgür hareket edilmesini engellemekte ve alacaklı ülkelere bağımlı hale getirmektedir. İşte böyle bir bakış açından hareket eden bu araştırma, temel olarak Osmanlı borçlarını ve Duyun-u Umumiye İdaresini konu almaktadır. 2. BORÇLANMANIN NEDENLERİ VE DUYUN-U UMUMİYE’YE GİDEN SÜREÇ Osmanlı Devleti’nin 18. yüzyılla birlikte çeşitli nedenlerle mali bunalımlar yaşaması dış borçlanmayı hazırlayan ana faktör olarak görülebilir. Ancak yine de Osmanlı Devleti’ni dış borçlanmaya iten nedenleri iç ve dış faktörler olarak ele almak gerekir. Çünkü Osmanlı Devleti’ni borçlanmaya iten nedenlerin başında, sınırları içinde yaşanan olumsuzluklar gelmekle beraber sınırları dışında yaşanan emperyalist gelişmeler de etkili olmuştur. Bahsedilen iç nedenlerin en önemlisi uzun yıllar verilen bütçe açıklarıdır. Fetihlerin durması, savaş gelirlerinin azalması ancak giderlerin artması, vergi gelirlerinin bütçeye aktarılmasında sıkıntılar yaşanması bütçe açıklarının yüksek noktalara ulaşmasına neden olmuştur (Şeker, 2007: 119-120; Yılmaz, 2002: 188). Kronikleşen mali açıkların yanında ödemeler dengesinde görülen bozulmaların süreklilik arz etmesi dış borçlanmanın bir başka nedenidir. Özellikle daha önceleri farklı amaçlar ile yabancı ülkelere verilen kapitülasyonlar, 1740 yılından sonra ekonomik tavizlere dönüşmüş ve devletin çöküş sürecini hızlandırmıştır (Alper ve Anbar, 2010: 32; Kazgan, 1999: 7-26). Ülkelerin borçlanma nedenlerinden birisi de yerli sermaye birikiminin yetersizliği ve yerli üreticinin rekabet gücünü yitirmesi sonucu, ülke pazarının yabancıların eline geçmesidir. Osmanlı ekonomisinde de çöküş sürecinde bu durum görülmüştür (Şeker, 2007: 9-10). Özellikle 1838 Ticaret Anlaşması ile İngiltere’ye sağlanan ticari kolaylıklar bir süre sonra diğer Batı Avrupa ülkelerine de sağlanmıştır. Böylece Batı Avrupa’dan gelen kapitalizm, Osmanlı ekonomisinde hâkim güç olma sürecine girmiştir. Kapitalizmin Osmanlı topraklarına girmesiyle, ülke ekonomisi dış etkilere açık kalmış, yerli üreticilerin rekabet gücü giderek azalmaya başlamıştır. Bu süreçte Osmanlı Devleti’nin gümrük denetimlerinde ve yabancılar üzerindeki vergilendirmede etkisinin azalması, yüksek miktarlarda gelir kaybı yaşama (...truncated)