Ses Araştırmalarının Şiirsel Anlama Etkisi
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58:1 (2017), ss.147-184
DOI: 10.1501/Ilhfak_0000001464
� �أ� الدراسات الصوتیة �� الد
�� الشعر یة
ي
ﱠ
�شع
�مد رزق ي
MOHAMED RIZK SHOEIR
Hitit Üniv. İlahiyat Fakültesi
خ
ا��صة
�
�
�
ّوا�وص� ن� ن
�
سلس� من ا�صوات ا�ؤدیة إ� ن
�ال�ایة إ
،وا�ث�ة ل�نفعا�ت
دي ي� أساسه
ي، وا�رکة ل�شاعر،معى
ِ � ي
العمل ا� � ي
�
�
�
ْ
ن
ﱠ
�
�
ﱠ
ّ
�وى هو الدرجة ا�و
ِ موقف؛ وهذه
فا�� یقاع الص ي.�السلس� من ا�صوات ي� ما �ي کن أن نسمیه �ا�یقاع ي� صورته البسیطة ا�و
ّ �
� خ
ﱠ
ْ
خ
خ
خ
ﱠ
ّ
خ
و� استخدام جرس اللفظ وما ي�کن أن
ِ ��ل�یقاع ي� ا�دب؛ وهو إیقاع ي ج�تمع ي� صورته ا�اصة – ي
ِ �الشعر– ي
ي، التکرار والتوقع
ﱠ
خ
ّ
� و�ان
بن القافیة وع� ﱠ
یدل علیه؛ ن�ناك ع�قة وطیدة ي خ
الصوتیات؛ �ما خ ي� ا�قیقة ج
��
ِ لعم� واحدة من حیث خدمة ا�ج ال
الد ي
حیث ﱠإنه ي ج�ب ا�ستفادة من ﱠالتوا� ﱠ،ا�نشود من وراء القصیدة
الص �وي للحر�ت أو عدم ﱠالتوا� ن ي� خدمة خ
ا�عى؛ فليست القافیة
ي
ي
ي
ّ
ﱠ خ
ﱠ
�
ً وتکرراها یکون،تتکرر �� أواخر أبیات القصیدة
ﱠ
� جزءا
ا�وسیقیة
� ج� خخ� �� الفواصل
،ة
عری
الش
�ا�وسی
من
ا
�م
ِ
إ� عدة أصوات ﱠ ي
ي
�
یتوقع ﱠ
ويستمتع ��ثل هذا �ﱠال�دد الذي یطرق ا�ذان ن� �ف�ات ﱠ،السامع ��ددها
وبعد عدد ي ن،زمنیة منتظمة
معن من مقاطع ذات نظام
ي
ّ �
�
وع� قدر ا�صوات ﱠ،خاص يس� ��لوزن
ا�کررة � ﱡ
.الشعر وتکتمل
ِ �ت� موسی
�
�
ﱠ
ّ ﱠالر، القافیة،ا�دي
�ا�یقاع ﱠ:ا�صط�حات
الص ي ن
. جرس ا�لفاظ، الوزن،وي
عنا� النص � ي،وتن
Öz
Ses Araştırmalarının Şiirsel Anlama Etkisi
Edebî eser, anlamı gözeterek kişinin duygularını harekete geçirmeye matuf bir şey olup
nihayetinde seslerden ve bunların oluşturduğu fonem ya da anlam birimlerinden teşekkül
etmektedir. Bu ses dizisinin ilk ve en basit düzeyine ritim adını verebiliriz. Ses ritmi, edebî
ritmin ilk aşamasıdır. Edebî ritim kendine özgü biçimiyle şiirdeki tekrarlarda ve beklenti
çağrıştıran ifadelerde, bir sözdeki tonlamada ve tonlamanın olduğuna işaret eden durumlarda
ortaya çıkar. Sesbilimi ile uyak arasında yapısal bir ilişki vardır. Sesbilimi ve uyak kasidenin
arkasında ortaya çıkartılan anlamsal alana hizmetleri açısından bakıldığında bir paranın iki
yüzü gibidirler. Bu bağlamda anlama hizmet etmeleri için ünlü seslerin sürekli oluşundan ya
da sürekliliği olamayan seslerden yararlanmak gerekir. Kafiye beyitlerin sonunda tekrar
edilen birkaç sesten ibarettir. Bu seslerin tekrarı şiirsel müzikalitenin önemli bir ögesidir.
Kafiyeler dinleyicinin beklediği müziksel birer fasıla niteliğindedir. Dinleyici insanın
kulağına düzenli ve periyodik bir biçimde çarpan özel bir düzen sahibi belirli sayıdaki
hecelerin ardında bu frekansı işitir. Tekrar eden sesler oranında şiirin müzikalliği tamamlanır
ve olgunlaşır.
Anahtar Kelimeler: Ses olayı, edebî metnin unsurları, kafiye, vezin,
Abstract
Effects of Phonetic Studies on Poetic Significance
Literary work consists of a series of sounds, phonemes, and semantic units, which is intended
to affect feelings and excite emotions while conveying the meaning. We might call rhythm the
ﻣﺤ ﱠﻤﺪ رزق ﺷﻌﯿﺮ
148
basic level of this series of sounds. The rhythm of sound is the first stage of literary rhythm,
which manifests itself in a form peculiar to it in repetitions and expressions of expectation in
poetry, and in intonation of a word or where there is an indicator of intonation. There is a
strong relationship between phonics and rhyme, they are like two sides of the same coin in
terms of their service to the semantic field emerging behind a poem. So one should benefit
from the sustenance of sound or from the sounds with no sustenance so that they serve the
meaning. Rhyme consists of a few sounds repeated at the end of a couplet. And their
repetition is an important element of poetical musicality. Rhymes are like musical interludes a
listener expects to hear and enjoys the frequency behind the balanced syllables striking the
ears at regular intervals. This way, the musicality of poetry becomes complete and mature in
proportion to the repeated sounds.
Keywords: sound events, elements of literary text, rhyme, poetic meter
ا�قدمة
ﱠ ﱠ � ّ � ّ
ّ
یدور موضوع هذا البحث حول � ّ
الشعر ﱠیة "،حیث �� ِثل
الدرسات الصوتیة ي� ِ
"أ� ِ
الد�� ِ
ّ
ن
ّ
وتیة ً
الدراسة ﱠ
الص ﱠ
رکنا �
الشعر والوقوف ع� معانیه وما یؤول إلیه من
ِ
�ما من أر�ن �م ِ
یف� إلیه من مشاعر � ،خ�تلف درجة � �� يث�ها �
ﱠ
�
ل�تل� ج�سب وقوفه ع�
مدر�ت حسیة ،وما ي
ي
ّ
ن
�
والي ً
ﱠ
�
الشعر –وخاصة ي
�او�
القد�– دون �عه أو
غالبا ما یصلنا ِ
دراسته و�مه للصوتیات ،ي
ﱠ
التطرق لطر یقة إلقائه.
ﱠ
ﱠ
�
رفن؛ ﱠ
الد ي ن
الط ي ن
ارسن للشعر
ومن ا�ؤسف أننا بصدد ج�اهل – يغ� مقصود– من �
ﱠ
ً
ن
ﱠ
الر بط ن
ﱠ
والدار ي ن
حثا ي�اول ﱠ
بي�ما ،وإن ان�ر الفرعان � بوتقة
للصوتیات ،فق�ا ما نج�د ج�
سن
ﱠ
الشاعر ن� ج� عن �
فع� ن
حا� ﱠ
نفسیة ﱠ
ع�ا ج�نفعال؛ هذا
واحدة ��نتاج إحساس ینتاب
أ�ت به ﱠج
ا�نفعال الذي � ي ُ�� علیه جئ� ﱠنه انفعا� أو هادئ أو غ�ه إ� من خ�ل ﱠ
الت ي ج ﱠ �
وي الذي
ي
ي
تو� الص ي
ي ُ�دد من خ�� مدى صدق صاحبه أو ز یفه؛ وذلك من خ�ل توظیفه �روف معینة ت��ئ
ﱠ
ﱡ ﱠ
ً
�
�
جد�ة
والى
وجد�ا ي
حالته الشعور یة؛ وبناء ع� هذا تولدت فکرة هذا البحث ا�وجز ،ي
خ
والفنیة؛ وقد ﱠقسمت البحث إ� مقدمة وث�ثة مباحث �
ﱠ
ﱠ
وخا�ة،
الع�یة
�� خ�وض ي� معا�ها
عرضت خ� ا�قدمة بیان أ�یة البحث ومش�ته ،مع بیان کیفیة ﱠ
التعامل م�ا من خ�ل
ي
�
ّ
ﱠ
ا�باحث الث�ثة؛ و� :ا�بحث ا� ﱠول عن :ﱠ
�
"الص ﱠ
وع�ق�ا �� ِلشعر" :وسوف ﱠ
نتطرق فیه
وتیات
ي
�
ﱡ
ﱠ
ّ
ﱠ
ﱠ
�
ﱠ ﱠ
ﱠ
دي� ،ا�یقاع
و�ِ :
لعدة مسائل �مة؛ ي
الدراسات الصوتیة وال�کیب اللغوي ،عنا� النص ا� � ي
ﱠ � � �
ﱠ � � ّ
الشعر.
وى � ِ
الص ي
وى ي� ا�دب ،ا�ج ال الص ي
أﺛﺮ اﻟﺪراﺳﺎت اﻟﺼﻮﺗﯿﺔ ﻓﻲ اﻟﺪﻻﻟﺔ اﻟﺸﻌﺮﯾﺔ AÜİFD 58:1
149
ﱠ
ﱠ
وأ�ها ﱠ
ﱠ
الث ناي عن" :القافیة �
الص �وئ" :وسوف ﱠ
و�:
نتطرق فیه لعدة مسائل �مة؛ ي
ي
ا�بحث ي
ﱠ
ّ
� ن
الشعري ،ﱠ
الر ّ
النبضة �ا� ﱠ
ماهیة القافیة ،حروف القافیة ،ﱠ
یقاعیة.
وى ،الوزن
وأ�ه ي� قبول النسق ِ
ﱠ
نتطرق فیه ﱠ
وا�ا� ﱠ
�
الن ﱠ
فسیة للشاعر" :وسوف ﱠ
لعدة مسائل
ا�بحث الثالث عن" :القافیة
�مة؛ و� :ارتباط ا�رف � ﱡلشعور ﱠ
�
�
النف� ،ﱠ
ﱠ
وموسی� القصیدة يف�ا ،قصیدة
البح�ي
سينیة
�
ي
ي
�
ﱠ
ﱠ
اي.
)النيج ي ا�ج هول( � ج يي قا� الش ج ي
�
ّ
ا� ﱠول :ﱠ
�
وع�ق�ا �� ِلشعر
الصوتیات
ا�بحث
ﱡ
الصوتیة �ﱠ
ً ّ
الدراسات ﱠ
وال�کیب اللغوي:
ﱠأو�ِ :
�
� نﱠ
ْ
ﱠ
عندما ﱠ
�ً
�
وإ�ا
منفص� معزو�،
أصوا�
نتحدث عن ا�صوات فعلینا أن نؤکد أننا � نسمع
�
ﱡ
خ
خ
�
نسمع
سلس� من ا�صوات ،ف� صوت ي� ا�قیقة یدخل مع صوت آخر ي� بناء وع�قة وفق
ﱠ
نظام نطلق علیه ّ
لو� Phonological System؛ حیث إن ﱠ
الصوت ا�ج رد ا�عزول �
ِ
النظام الفنو ج ي
�
ّ
ﱠ �
ن
�
�
ن
الکت� تظهر وظیفة
و� هذه
معى � ي� ذاته و (...truncated)