Teachers’ Job Motivation: Scale Development Study

SAKARYA UNIVERSITY JOURNAL OF EDUCATION Özgün Araştırma Makalesi Makale Gönderim Tarihi: 19.09.2018 Makale Yayımlanma Tarihi: 15.12.2019 Doi: 10.19126/suje.461444 Makale Kabul Tarihi: 15.08.2019 Aralık 2019 • 9(3) • 408-433 Öğretmenlerin İş Motivasyonu: Ölçek Geliştirme Çalışması Burcu YAVUZ TABAK* Kübra YENEL*** Emre SÖNMEZ** Adnan KAN**** azar 1* Öz. Bu çalışmanın amacı, seçili motivasyon teorileri temel alınarak öğretmenlerin iş motivasyonunu sağlayan faktörleri belirleyen bir ölçme aracı geliştirmektir. Bu kapsamda, ölçme aracı Herzberg’in Çift Faktör Teorisi, McClelland’in İhtiyaçlar Teorisi ve Vroom’un Beklenti Teorisine dayalı olarak hazırlanmıştır. Araştırma kapsamında, geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır. Araştırma geçerliği için; uzman görüşüne başvurulmuş, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. AFA için 272 öğretmen ve DFA için 417 öğretmenden oluşan iki farklı çalışma grubu üzerinde çalışılmıştır. Çalışma grupları maksimum çeşitlilik örnekleme yöntemi temel alınarak belirlenmiştir. Araştırmanın yapı geçerliği sonuçlarına göre; ölçek 33 maddeden oluşan 5 faktörlü bir yapıya sahiptir. Bu faktörler sırasıyla “ihtiyaç”, “inanç”, “güç”, “teşvik” ve “başarı” olarak belirlenmiştir. Beş faktörlü bu ölçeğin varyansın %66.21’ini açıkladığı sonucuna ulaşılmıştır. DFA uygulaması sonucunda ölçeğin genel olarak iyi uyum değerleri ortaya koyduğu görülmüştür. Yapılan uygulamalar ve analizler sonucunda ölçeğin geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğu ve psikometri açısından yeterli değerlere sahip olduğu söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Öğretmen iş motivasyonu, motivasyon kuramları, ölçek geliştirme. * Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-8153-2767, Dr. Öğr. Üyesi, Aksaray Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Eğitim Yönetimi Ana Bilim Dalı, ** Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-2853-7956, Arş. Gör., Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Eğitim Yönetimi Ana Bilim Dalı, *** Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-4237-9763, Arş. Gör., Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Eğitim Yönetimi Ana Bilim Dalı, **** Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-3610-0033, Prof. Dr., Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Ana Bilim Dalı, * Unvan, Kurum, Eposta Cilt / Volume : * • Sayı / Issue : * • Ay / Month 20** 408 Öğretmenlerin İş Motivasyonu: Ölçek Geliştirme Çalışması 1. GİRİŞ Öğretmenlerin iş motivasyonu, eğitim sistemleri açısından mesleki bilgi ve beceriler, eğitim kaynakları ve stratejileri ve öğretmen performansı için önemli bir bileşen olarak ifade edilebilir. Bununla birlikte öğrenci motivasyonu (Pelletier, Séguin-Lévesque ve Legault, 2002) ve okula ilişkin birçok faktörle (Ofoegbu, 2004; Wentzel ve Miele, 2009) yakından ilişkili olması sebebiyle öğretmen motivasyonun belirlenmesi ve artırılması bu konuda çalışma yapan araştırmacılar (Hoy, 2008; Müller, Alliata ve Benninghoff, 2009; Neves De Jesus ve Lens, 2005; Watt ve Richardson, 2008), uygulayıcılar ve politika yapıcılar tarafından sıklıkla gündeme getirilmektedir. Öğretmenlerin iş motivasyonun belirlenmesi; meslek yoluyla bireylerin temel ihtiyaçlarının karşılanması ve eğitim-öğretim performansının iyileştirilmesi açısından oldukça önem arz etmektedir (Ololube, 2006). Ayrıca iş motivasyonunun belirlenmesi eğitimsel amaçlara ulaşmak, eğitim reformlarını uygulayabilmek ve öğrenci motivasyonunu sağlayabilmek için temel bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır (Lunenburg ve Ornstein, 2013). Ancak, iş motivasyonunun belirleyicilerinin ve sonuçlarının ölçülmesinin karmaşık olduğu, çünkü bu motivasyonel süreçlerin doğrudan gözlemlenemeyen ve hedef kazanımını etkileyebilecek olan çeşitli örgütsel ve çevresel engellerinin bulunduğu belirtilmektedir (Bennell, 2004). Öğretmenlerin iş motivasyonu açısından; (i) işin özellikleri, (ii) çalışma koşulları ve (iii) mesleğin imajı konuları hem mesleğe başlama hem de meslekten ayrılmadaki ortak üç konu olarak belirtilmektedir (Müller vd., 2009). Kyriacou ve Coulthard’ın (2000) bireylerin öğretmenlik yapmalarını sağlayan motivasyonel seçimler hakkındaki bulgularında üç temel faktöre ulaşılmıştır. Bunlar; (1) öğretim etkinliğiyle ilgili bilgi ve deneyim aktarımı gibi içsel nedenler, (2) çalışma koşulları, özerklik, ücret seviyesi, iş güvenliği ve statüsü gibi dışsal nedenler ve (3) çocukların başarılı olmasına ve eğitim olarak sosyal açıdan değerli bir meslek olarak düşünülmesine duyulan istek gibi özgecil nedenler olarak belirtilmektedir. Öğretmenlerin mesleki öğrenme faaliyetlerine katılımında beklenti, değerler ve duygusal unsurlar gibi motivasyonel faktörlerin farklı etkilerinin olduğu ifade edilmektedir (Thoonen, Sleegers, Oort, Peetsma ve Geijsel, 2011). Hackman ve Oldham (1976), bireylerin işlerinde etkili bir şekilde çalışmalarını sağlayacak içsel motivasyon sürecini üç değişken açısından ele almaktadır. Bunlar; (a) içsel olarak motive olmuş iş davranışlarının gelişmesi için çalışanların psikolojik durumları, (b) bu psikolojik durumları oluşturabilen işlerin özellikleri ve (c) kişinin karmaşık ve zorlayıcı bir işe ne kadar pozitif tepki vereceğini belirleyen bireysel özelliklerin nitelikleri olarak ifade edilmektedir. Motivasyonel süreçler birçok faktörü içeren kompleks bir yapıya sahip olduğundan, öğretmenlerin rol ve sorumlulukları göz önüne alındığında, motivasyonel süreçlerin tespit edilmesi oldukça karmaşık ve güç bir durumdur. Öğretmen motivasyonu ve iş tatmini üzerine birçok çalışmayı inceleyen Bishay (1996); öğretmen motivasyonun yalnızca ücret ve ödüllendirme odaklı ele alınmasının başarısız bir yaklaşım olduğunu, aksine bu olgunun yeni fikirler denemek, 409 Sakarya University Journal of Education Burcu YAVUZ TABAK, Emre SÖNMEZ, Kübra YENEL, Adnan KAN sorumluluklar üstlenmek ve özerk bir çalışma ortamına sahip olmak ile ilişkili olduğunu ifade etmektedir. Alanyazın incelendiğinde, öğretmen motivasyonuna ilişkin farklı ölçme araçlarının geliştirildiği ve bu araçlarla iş doyumu, iş stresi ve öğrenci motivasyonu gibi okula ilişkin birçok değişken arasındaki ilişkilerin araştırıldığı görülmektedir (Bishay, 1996; Davis ve Wilson, 2000; Fernet, Senécal, Guay, Marsh ve Dowson, 2008; Neves De Jesus ve Lens, 2005; Öztürk ve Uzunkol, 2013; Thoonen, Sleegers, Oort, Peetsma ve Geijsel, 2011; Yılmaz, 2009; Wu, 2012). Alanyazında oldukça fazla ölçek bulunmakla birlikte örnek oluşturan bazı ölçme araçları ve özellikleri Tablo 1’de sunulmuştur. Tablo 1. Öğretmen Motivasyonu ile İlgili Alan Yazında Yer Alan Bazı Araçlar Referanslar Ölçme Aracı Öztürk ve Uzunkol (2013) İlkokul öğretmeni motivasyon ölçeği Neves De Jesus ve Lens (2005) Yılmaz (2009) Wu (2012) Boyutlar • Çalışma Grubu Mesleğe yönelik olumlu tutum ve mesleki başarı • Takdir edilme ve mesleki mutluluk • Meslekten kaçınma • Mesleği özümseme Öğretmen motivasyonu (Teacher Motivation) • Mesleki katılım (...truncated)