Yusuf Akçura ve Kuzey Türkleri

Sosyoloji Dergisi, 3. Dizi, 18. SaYI, 2009/1, 235-258 YUSUF AK<;URA VE KUZEY TURKLERi YUSUF AK<;URA AND THE NORTHERN TURKS Dot;. Dr. Ahmet KANLIDERE Marmara Universitesi, Fen-Edebiyat Fakiiltesi Ozet: Kazan Tatan bir aileden gelen Yusuf Akyura, Osmanh ve Rusyah Tiirk aydmlar arasmda yogun ili~kilerin oldugu bir donemde ya~aml~, bu ili~kilerin iyinde aktif olarak yer alml~ bir aydm, dii~iiniir ve yazardlr. iki diinyaYI da iyi bilen biri olarak, Akyura'nm Rusya Tiirkleri hakkmdaki yazilan ve yoziimlemeleri yok onemlidir. Onun hakkmda yapllan yah~malar daha ziyade Tiirkiye odakh olup yazarm belli ba~h birkay eseri etrafmda yogunla~makta, Rusya Tiirklerine ili~kin yazdlklan ihmal edilmektedir. DolaYlslyla, bu makale onun Rusya Tiirkleri arasmdaki fikir hareketleri hakkmdaki yoziimlemeleri, Osmanh aydmlannda gordiigii bazl onyargllara dair ele~tirileri, Tiirk tarihinin yeniden yazilmasma yaptlgl katkilar ve Tiirkyiiliik fikrinin evrimi hakkmdaki gorii~leri gibi konulan inceleyecektir. Anahtar Kelimeler: Yusuf Akyura, Rusya Tiirkleri, Kazan Tatarlan, Tiirkyiiliik, Cedityilik. Abstract: Yusuf Akyura, a northern Turk in origin, thinker and writer, lived in a time of turmoil and witnessed events that shook the World. Most of his time passed in a period when the Turks of the Ottoman Empire and Russia experienced a close relationship. He actively participated in these relationships as a leading intellectual and a political activist. As a person who closely knew the situation of the Turks of the Ottoman Empire and Russia, he often compared, criticized and commented on the intellectual and political developments. Studies rather focused on his writing about Turkey and ignored his writing on the Turks on Russia. Therefore, this study focused on his writings and analysis on the intellectual movements among the Northern Turks, his criticisms on some prejuqices of the Ottoman intellectuals, his contributions of rewriting the Turkish history and the evaluation of his thoughts of Turkism. Key Words: Yusuf Akyura, the Turks of Russia, Kazan Tatars, Jadidism, panTurkism. 236 Sosyoloji Dergisi, 3. Dizi, 18. SaYI Yusuf Ak~ura (1876-1935), elli dokuz ytlhk omrUnde dUnyaYI sarsan olaylara ~ahit olmu~ bir Osmanh TUrk aydml, dU~UnUrU ve yazandlr. Rusya TUrkleriyle yogun ili~kilerin oldugu bir donemde ya~aml~, bu ili~kilerin i~inde yer alml~, hatta bir~ogunda liderlik roW oynaml~tIr. Rusya'da ya~ayan TUrklerle Osmanh TUrklerinin dUnyasl apaynydl. DolaYlslyla, her iki dUnyaYI da iyi bilen biri olarak, Ak~ura'mn bu konudaki yazIlan ve ~ozUmlemeleri ~ok onemlidir. Bu ~a h~mada onun Rusya Turkleri konusunda yazdlklanm tespit etmeye ve irdelemeye ~ah~tIk. Ara~tIrmalanmlz slrasmda Ak~ura'nm eserlerinin tam bir bibliyografyasmm yapllmaml~ oldugunu gordUk. Ak~ura'nm ~imdiye kadar yaztlml~ en iyi biyografisi, Fran~ois Georgeon'un Aux origines du nationalisme ture, Yusuf Ak9ura (1876-1935) (Paris, 1980) adh eseridir. 1 Yazann kendisinin de ifade ettigi gibi, bu ~ah~manm odagl TUrkiye olup Ak~ura'nm Rusya'ya ili~kin yam derinlemesine incelenmemi~tir. Ba~ka ~ah~malar daha ziyade yazann belli ba~h birka~ eseri etrafmda yogunla~makta, digerleri ihmal edilmektedir. Bunun bir sebebi, eser ve makale1erinin bulunup ~u ana kadar tam bir kUlliyatmm yaymlanmaml~ olmasldlr. Onun fikirlerini blitUnsel olarak gormek i~in bu ~arttlr. Soylemlerin ve ~art1ann tamamen degi~tigi II. AbdUlhamid donemi, II. Me~rutiyet ve arkasmdan Cumhuriyet donemlerinde yazdlklanm takip etmek onemlidir. Ak~ura'nm yaztlanm incelerken kronolojik maya uymaya ~ah~tIk, zira maksa- dlmlz onun fikri evrimini ve entelektUel macerasml da takip etmektir. Rusya TUrkleri arasmdaki fikir hareketleri hakkmdaki ~ozUmlemeleri, Osmanh aydmlannda gordUgU bazl onyargtlara getirdigi ele~tiriler, TUrk tarihinin yeniden yazllmasma yaptlgl katkllar ve getirdigi yorumlar, TUrk~UlUk fikrinin evrimi gibi konular bu ~ah~mamn odagml olu~turacaktIr. Akl;ura ve Kuzey Tiirklerinde Dini Uyam~ Ak~ura'nm ilk kalem tecrUbesi, Kuzey TUrklerinin UnlU alimi, tarih~i ve dini lslahat~l SihabUddin Mercanl'nin (1818-1889) klsa bir hayat hikayesidir. Bu, "Kazan Ulemasmdan Mercani Efendi" ad 1m ta~lyan iki imzah, yorumsuz, olguIan nakleden klsa bir yazlydl? Mercanl'nin ~akirt1erinden, onu yakmdan tamYlp samimi bir hUrmet duyan (bliyUk bir ihtimalle de Kazanh) Abbas Efendi ile Franyois Georgeon, Turk Mi/liyetr;iliginin Kokenleri: Yusuj' Akr;ura (1876-1935), yev.: Alev Er, istanbul: Tarih Vakfl Yurt Yaymlan, 1986: Y. Akyurin ve Abbas, "Kazan Ulemasmdan Mercani Efendi," Mah1mat, XXIII/69, 20 kanun-I sani1312 [1 Subat 1897], s. 421-422. Yusuf Ak9ura ve Kuzey Tiirkleri 237 birlikte yazmI~tIr. Akyura, Rusya'ya gittiginde, Kazan'm me~hur iHimlerinden ~ihab Hazret (Mercani), Kayyum Abzi (Kayyum NasIr'i) ve A.limcan Hazret (Barudi) gibi zatlan ziyaret etmi~, onlann kitaplanm toplaYIp istanbul'a geri donmii~tii. "Rusya' da ya~ayan Tiirkleri pek tam mayan ve onlara onem vermeyen istanbullu karde~lerimize onlan az da olsa tamtmak istiyordum,,3 der. Akyura, 1912 yllmda, Mercani'nin dogumunun yiiziincii yIlI dolaYIsIyla yaymlanacak olan armagan kitabma konulmak iizere kendisinden yazI istenince, Mercant bahsini yeniden ele alIr. 1881 yllmda hac vesilesiyle istanbul'a ugrayan ve OsmanlI ulemasmdan onemli ki~iler1e gorii~me yapan Mercani'nin bu ziyareti hakkmda Tiirk basmmda ylkan yazIlan derleyip bunlan degerlendiren bir makale yazmak istiyordu. Ancak, biitiin aramalanna ragmen istanbul basmmda onun hakkmda kendisinin Abbas Efendi 'yle beraber yazdIgI yazIdan ba~ka bir ~ey bulamaz. Bu ara~tIrmasI sIrasmda OsmanlI kiitiiphanelerindeki tertipsizlikten ~ikayet eder. Gazete ve dergilerin toplandIgI bir kiitiiphane olmamasma iiziiliir. Petersburg'daki biiyiik kiitiiphaneye denk olmasl icap eden Hamidiye (~im diki BeyazIt Devlet) Kiitiiphanesi 'nde Mercani'nin vakfettigi kitaplarm bile yanlI~ isimle kayda geyirildigini goriir. Daha sonra da i~aret edecegimiz gibi, Rusya Tiirkleriyle OsmanlI Tiirkleri mukayesesi Akyura'mn yazIlannda daima goze yarpar. i~in ilginy yam, "~ihabiiddin Mercani'nin istanbul' da" ba~lIgIm koydugu konuda yazacak pek bir ~ey bulamaz. Onun fikrince, ~ihabiiddin Mercani, Tiirklerin son donem tarihindeki dint teceddiid (Reformation) hareketinin en biiyiik onciisiiydii (precurseur tabirini kullamyor). Miisliiman diinyasmda daha yanm am boyunca dini ve fikri bir inkIlap, bir teceddiit olacaktIr diye' dii~iiniiyordu. Hlristiyan diinyasmda dini teceddiit hareketi kuzeyden ve en son HIristiyanlIgI kabul eden halk arasmdan 9IktIgI gibi, islam diinyasmm dini teceddiidiiniin de Kuzey Tiirkleri arasmdan yIkacagI kanaatindeydi. Ancak, Hilafet merkezi dint yenilige asIa izin vermiyordu. ~ihabiiddin Mercant, istanbul'da Cevdet ve MiinifPa~ala n ziyaret etmi~, onlarla oturup soyle~mi~ti. Diger OsmanlI ulemasma gore yok daha bilgili olan bu "yinovnikler" (devlet memuru, biirokrat), din miiceddidi ~ihabiiddin Hazret'i gormemi~, daha dogrusu gorememi~lerdi. Bu yUzden, ~ihab Hazret'in H (...truncated)