Zwolnienie z zajęć szkolnych w celu odbycia rekolekcji wielkopostnych a poszanowanie zasady równouprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych

A R T Y K U Ł Y STUDIA Z PRAWA WYZNANIOWEGO Tom 19 – 2016 ANNA TUNIA* ZWOLNIENIE Z ZAJĘĆ SZKOLNYCH W CELU ODBYCIA REKOLEKCJI WIELKOPOSTNYCH A POSZANOWANIE ZASADY RÓWNOUPRAWNIENIA KOŚCIOŁÓW I INNYCH ZWIĄZKÓW WYZNANIOWYCH 1. UWAGI WSTĘPNE Dokonywanie zwolnień uczniów z zajęć szkolnych w celu udziału w rekolekcjach wielkopostnych jest zagadnieniem obecnym w dyskursie naukowym od dawna, podejmowanym w aspekcie obecności religii w publicznym systemie oświaty. Zagadnienie to stanowi jednocześnie jedną z najbardziej wrażliwych kwestii w stosunkach państwa ze związkami wyznaniowymi, rozpatrywaną na tle poszanowania konstytucyjnych zasad demokratycznego państwa prawa1. Celem niniejszego artykułu będzie ukazanie problemu zgodności przepisów dotyczących zwolnień uczniów z zajęć szkolnych w celu udziału w rekolekcjach wielkopostnych z zasadą równouprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych, gwarantowaną w art. * Dr hab., Katedra Prawa Technologii Informacyjnych i Komunikacyjnych, Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, e-mail: 1 Zob. np. Jarosław Szymanek, „Nauczanie religii w szkole publicznej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (kwestie wybrane)”, w: Obecność religii w publicznym systemie oświaty w aspekcie prawnym, red. Tadeusz J. Zieliński (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe ChAT, 2012), 63 i nn. 46 ANNA TUNIA 25 ust. 1 Konstytucji RP oraz zasadą równości wobec prawa, o której mowa w art. 32 Konstytucji RP2. W związku z tym w pierwszej kolejności wyjaśnienia będą wymagały podstawy prawne zwolnień uczniów z zajęć szkolnych, to znaczy czy przepisy te przyjęte zostały zgodnie z obowiązującymi standardami stanowienia prawa w Rzeczypospolitej Polskiej oraz do jakiej dziedziny prawa polskiego one należą, tj. prawa oświatowego regulującego zasady działania systemu oświaty w Polsce, czy też prawa odnoszącego się do wolności religijnej jednostek. W następnej zaś kolejności podjęte zostaną ustalenia dotyczące celu dokonywanych zwolnień oraz podmiotów uprawnionych do ich otrzymania. 2. PODSTAWY PRAWNE ZWOLNIEŃ UCZNIÓW Z ZAJĘĆ SZKOLNYCH Obowiązujący w Polsce fakultatywny model edukacji religijnej3, zakłada że szkoła publiczna organizuje naukę religii określonego wyznania, jeżeli wolę uczestniczenia w niej wyrazi odpowiednia liczba zainteresowanych tym osób, tj. uczniów lub ich prawnych opiekunów4. 2 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.). 3 Model ten przyjęty został na pocz. lat 90-tych ub. stulecia. Szerzej: Artur Mezglewski, „Kwestie problematyczne związane z wprowadzeniem nauczania religii do szkół publicznych w Polsce”, Prawo – Administracja – Kościół 3 (2005): 65-88; tenże, „Rozwiązania tymczasowe w zakresie statusu lekcji religii oraz statusu pracowniczego katechetów w roku szkolnym 1990/1991”, w: Prawo wyznaniowe w Polsce (1989-2009). Analizy – dyskusje – postulaty, red. Dariusz Walencik (Katowice – Bielsko-Biała: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowości i Finansów w Bielski Białej, 2009), 187-198; tenże, Polski model edukacji religijnej w szkołach publicznych. Aspekty prawne (Lublin: Wydawnictwo KUL, 2009). 4 Według aktualnie przyjętych standardów wymóg ten istnieje, gdy w danej grupie klasowej zainteresowanych jest nauką religii co najmniej 7 uczniów. Dla mniejszej liczby uczniów lekcje religii powinny być organizowane w grupie międzyklasowej. Podstawą jest pisemne oświadczenie zainteresowanych osób. Szerzej: Artur Mezglewski, „Usunięcie i przywrócenie nauczania religii do szkół”, w: Katecheza dzisiaj – problemy prawne i teologiczne, red. Waldemar Janiga, Artur Mezglewski, (Krosno–Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne w Sandomierzu, 2000), 97-198; Waldemar Janiga, Artur Mezglewski, „Nauczanie religii w szkołach publicznych”, Roczniki Nauk Prawnych 9/1 (2001): 146; Paweł Borecki, „Dylematy konstytucyjności prawnych zasad nauczania religii i etyki w szkole publicz- ZWOLNIENIE Z ZAJĘĆ SZKOLNYCH W CELU ODBYCIA REKOLEKCJI 47 Podstawę organizacji nauczania religijnego w publicznych szkołach i przedszkolach stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty5 oraz rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach6, wydanego na podstawie upoważnienia zawartego w art. 12 ust. 2 wymienionej ustawy, polecającego ministrowi właściwemu do spraw oświaty i wychowania, wydanie – w porozumieniu z władzami Kościoła Katolickiego i Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych – aktu wykonawczego określającego sposób wykonywania przez szkoły zadań w zakresie organizowania nauki religii7. W rozporządzeniu tym zawarty został przepis (§10) uprawniający uczniów uczęszczających na szkolną naukę religii do otrzymania zwolnienia z zajęć szkolnych w celu udziału w rekolekcjach wielkopostnych. Paragraf 10, ustęp 1, zdanie 1-sze tego rozporządzenia stanowi bowiem, że „uczniowie uczęszczający na naukę religii uzyskują trzy kolejne dni zwolnienia z zajęć szkolnych w celu odbycia rekolekcji wielkopostnych, jeżeli religia lub wyznanie, do którego należą, nakłada na swoich członków tego rodzaju obowiązek”. W istocie zatem to nie ustawa, lecz akt wykonawczy określił przesłanki oraz tryb organizacji nauczania religijnego w szkołach publicznych8, włączając jednocześnie w zakres tego nauczania uczestnictwo uczniów w rekolekcjach wielkopostnych. Szczegółowe zasady odnoszące się do organizacji rekolekcji szkolnych – zgodnie z brzmieniem §10 ust. 1 zd. 3-cie rozporządzenia MEN z 1992 r. – pozostawione zostały do uzgodnienia w drodze odrębnych nej”, Państwo i Prawo 7 (2008): 65-66; tenże, „Zasada równouprawnienia wyznań w prawie polskim”, Studia z Prawa Wyznaniowego 10 (2007): 143. 5 Tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 2156 z późn. zm. 6 Dz.U. Nr 36, poz. 155 z późn. zm. 7 Zob. też: Henryk Misztal, „Gwarancje prawa międzynarodowego i polskiego w zakresie uprawnień rodziców do religijnego wychowania dzieci”, Studia z Prawa Wyznaniowego 1 (2000): 17-18. 8 Zob. Mateusz Pilich, „Prawne aspekty nauczania religii i krzewienia religijności w szkołach publicznych”, w: Obecność religii w publicznym systemie oświaty w aspekcie prawnym, red. Tadeusz J. Zieliński (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe ChAT, 2012), 28. 48 ANNA TUNIA ustaleń między organizującymi rekolekcje a szkołą. Ponieważ nie sprecyzowano formy tych ustaleń, przyjmuje się, że chodzi tu o rodzaj porozumienia zawartego między szkołą a organizującym rekolekcje wielkopostne związkiem wyznaniowym, którego przedmiotem jest ustalenie warunków dotyczących m.in. czasu ich przeprowadzenia. Porozumienie takie może zostać zawarte w dowolnej formie, pisemnej lub ustnej. Istotne jest by było ono wyrazem woli obu stron, a więc w znaczeniu prawnym, było zgodnym oświadczeniem woli równouprawnionych podmiotów9. W przypadku rekole (...truncated)