Sosnowe bory bagienne jako refugium występowania chrząszczy (Coleoptera) saproksylicznych

Sosnowe bory bagienne jako refugium występowania chrząszczy (Coleoptera) saproksylicznych ARTYKUŁY / ARTICLES Sebastian Tylkowski Abstrakt. Celem pracy była inwentaryzacja saproksylicznych chrząszczy na trzech wariantach sosnowego boru bagiennego. Badania prowadzono od 15 kwietnia do 26 października 2012 roku na terenie Nadleśnictwa Sobibór. Do odłowów użyto pułapek ekranowych typu Netocia, rozmieszczonych w trzystumetrowych transektach. W celu analizy danych wykorzystano wskaźnik bogactwa gatunkowego oraz wskaźnik wierności zgrupowania. Na badanym obszarze odłowiono 1183 okazy należące do 121 gatunków. Udokumentowano występowanie rzadko spotykanych gatunków, takich jak: Rhaphitropis marchica (Herbst, 1797), Bothrideres bipunctatus (Gmelin, 1790), Cucujus cinnaberinus (Scopoli, 1763), Rhyncolus punctatulus Boheman, 1838, Tritoma subbasalis (Reitter, 1896), Xylita laevigata (Hellenius, 1786), Zilora ferruginea (Paykull, 1798), Dircaea australis Fairmaire, 1856, Scaphisoma boleti boleti (Panzer, 1793), Uloma rufa (Piller & Mitterpacher, 1783).. Badane drzewostany wykazują się wysokim wskaźnikiem bogactwa gatunkowego, wyższym niż w porównywalnych borowych drzewostanach starszych klas wieku w Puszczy Białowieskiej. Słowa kluczowe: saproksyliczne chrząszcze, bory bagienne, martwe drewno, Nadleśnictwo Sobibór. Abstract. Pine marsh forests as refuge of saproxylic beetles (Coleoptera). The aim of the study was an inventory of saproxylic beetles at tree kinds of marshy pine forest. Researches were conducted from 15.04.2011 to 26.10.2012 at the Sobibór forest division. In order to collect individuals „netocia” traps were used. Traps were placed at 300 meters transects and were checked in June, July and September. For data evaluation the species richness index and the group fidelity index were used. At the studied area 1183 individuals belonged to 121 species were collected. Also rare species such as Rhaphitropis marchica (Herbst, 1797), Bothrideres bipunctatus (Gmelin, 1790), Cucujus cinnaberinus (Scopoli, 1763), Rhyncolus punctatulus (Boheman, 1838), Tritoma subbasalis (Reitter, 1896), Xylita laevigata (Hellenius, 1786), Zilora ferruginea (Paykull, 1798), Dircaea australis (Fairmaire, 1856), Scaphisoma boleti boleti (Panzer, 1793), Uloma rufa (Piller & Mitterpacher, 1783) were found. The test stands have a high index of species richness, higher than in the comparable coniferous stands of older age classes in the Bialowieza Forest. Key words: saproxylic beetles, marshy forests, deadwood, Sobibór forest division. 308 S. Tylkowski Sosnowe bory bagienne jako refugium występowania chrząszczy... Wstęp Bory bagienne są siedliskami o niskiej bonitacji (Szymkiewicz 2001). Na podstawie inwentaryzacji oraz obserwacji może się okazać, że korzyści płynące z tych siedlisk, niedające się określić materialnie, są o wiele wyższe niż wartość drewna. Siedliska te stanowią rezerwuar gatunków rzadkich, uznawanych za reliktowe, antagonistycznych w stosunku do szkodliwych gatunków owadów (Mazur, Borowski i in. 2007). Siedliska takie mogą mieć korzystny wpływ na drzewostany znajdujące się w sąsiedztwie. Najlepiej rozpoznane są siedliska borów bagiennych Puszczy Białowieskiej i Gór Świętokrzyskich (Byk 2001, 2007). Chrząszcze saproksyliczne – związane z martwym drewnem oraz jego różnorodność i ilość występujących drzew związana jest ze stopniem zachowania takiego siedliska. Dotychczas na terenie Nadleśnictwa Sobibór nie wykonywano badań pod kątem chrząszczy saproksylicznych (Tylkowski 2012). Kraina Polesia Lubelskiego jest mało poznana pod względem zgrupowań chrząszczy saproksylicznych (Burakowski 1985–1992). W podobnym czasie prowadzone były prace badawcze na chrząszczach saproksylicznych w Roztoczańskim Parku Narodowym (Papis 2013) i w Leśnym kompleksie promocyjnym Lasy Spalsko-Rogowskie (Byk i in. 2013). Podobne badania na chrząszczach saproksylicznych prowadzono w Puszczy Białowieskiej (Byk 2001), Górach Świętokrzyskich (Byk 2007) oraz alei śródpolnych Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego (Gawroński i in. 2006). W drzewostanach gospodarczych proponuje się zostawianie możliwie jak największej ilości martwego drewna, które ma służyć jako substrat do rozwoju wielu gatunków próchnowiskowych oraz gatunków im towarzyszących, ściśle bądź pośrednio z nimi związanych. Poznając ten świat możemy wykorzystywać opisane zależności w biologicznych metodach ochrony ekosystemów leśnych (Szujecki 1983). Ekosystemy leśne o charakterze pierwotnym, naturalnym lub zbliżonym do naturalnego są cenne przyrodniczo (Borowski 2001; Byk 2001; Mazur 2001; Mokrzycki 2001; Perliński 2001; Rutkiewicz 2001; Skłodowski 2001; Sławska 2001; Smoleński 2001, Szujecki 2001; Tracz 2001), ponieważ stanowią ostoje do rozwoju, nie tylko dla kambio-, ksylo- i foliofagów, ale też dla innych organizmów związanych z próchnowiskami (Byk 2001). Siedliska, takie jak bory bagienne wydają się szczególnie wartościowe pod tym względem, a dotychczasowa wiedza na ich temat jest wyrywkowa. Procesy rozwoju borów bagiennych są spowolnione na tle innych drzewostanów, roczny przyrost biomasy jest mniejszy (Szymkiewicz 2001), umożliwia akumulację węgla przez bardzo długi czas w miarę stabilnych warunkach. Metodyka W siedliskach boru bagiennego wytyczono trzy transekty o długości 300 m każdy. Na transektach wytypowano po pięć martwych lub obumierających drzew w odstępach ok. 60 m. Na wszystkie drzewa pułapkowe założono pułapki typu Netocia (ryc. 1) oraz oznakowano je. Założonych zostało piętnaście pułapek, z czego po pięć przypadało na każdy z trzech wariantów uwilgotnienia siedliska. Zmontowana pułapka wywieszona została na próchnowisku. Pułapki umieszczone zostały na drzewach 15 kwietnia 2012 r. i napełnione glikolem etylenowym w celu konserwacji materiału. Kontrole odbywały się trzy razy w ciągu sezonu wegetacyjnego w następujących terminach: wiosenna 15.06.2012, letnia 16.07.2012, jesienna 26.10.2012. Studia i Materiały CEPL w Rogowie R. 16. Zeszyt 41 / 4 / 2014 309 Fot. 1. Pułapka ekranowa typu Netocia napełniona glikolem etylenowym Photo 1. Screen type trap Netocia filled with ethylene glycol Odłowione lub zaobserwowane chrząszcze, po ich oznaczeniu, przydzielano do odpowiednich klas wierności: F0 – gatunki przypadkowe, niezwiązane z drewnem pniaków, których nie uwzględniono w szczegółowych analizach, F1 – gatunki fakultatywnie związane z pniakami, pojawiające się okresowo lub poszukujące tam pokarmu, F 2 – gatunki związane pniakami lub owocnikami grzybów, ale mogące występować w innych środowiskach, F3 – gatunki obligatoryjnie związane z pniakami jako źródłem pokarmu lub miejscem rozwoju. W badaniach uwzględniono także grupy troficzne, tj. kambio-ksylofagi, mycetofagi, polifagi, saprofagi i zoofagi. Podziału chrząszczy na poszczególne grupy troficzne dokonano na podstawie prac: Schlaghamerske’go (2000), Grove (2002) i Mokrzyckiego (2011). Do analizy struktury zgrupowań chrząszczy saproksylicznych zastosowano następujące wskaźniki fau (...truncated)