Współczesny polski model bezpieczeństwa indywidualnego konsumentów na rynku energii – wybrane definicje oraz aspekty systemowe

POLITYKA ENERGETYCZNA – ENERGY POLICY JOURNAL 2018  Tom 21  Zeszyt 1  51–68 ISSN 1429-6675 Łukasz Mroczyński-Szmaj*, Ewa Mroczyńska-Szmaj** Współczesny polski model bezpieczeństwa indywidualnego konsumentów na rynku energii – wybrane definicje oraz aspekty systemowe Streszczenie: Artykuł zawiera analizy i refleksje związane z obecnym kształtem modelu bezpieczeństwa indywidualnego konsumentów na rynku energii. Autorzy, przedstawiając szereg doktrynalnych definicji związanych z bezpieczeństwem, finalnie prezentują syntetyczną propozycję rozumienia bezpieczeństwa indywidualnego konsumentów w sektorze energetycznym, uwzględniającą najnowsze trendy krajowej oraz europejskiej legislacji. W artykule przedstawiono także omówienie zjawiska ubóstwa energetycznego, katalogu definicji odbiorców z ustawy (Prawo energetyczne) mechanizmów wsparcia odbiorcy wrażliwego w postaci dodatku energetycznego oraz ryczałtu na opał, a także nowej instytucji ADR (ang. Alternative Dispute Resolution) w energetyce – polubownego rozwiązywania sporów – Koordynatora do spraw negocjacji. Na podstawie przedstawionych analiz autorzy zauważają m.in., że na przestrzeni lat 2013–2017 wyklarowała się tendencja rozwijania nowych uprawnień konsumenckich (instrumentów ochronnych) w energetyce. Słowa kluczowe: energetyka, ochrona konsumenta w energetyce, indywidualne bezpieczeństwo energetyczne konsumenta, odbiorca wrażliwy * Mgr – asystent w Zakładzie Prawa Handlowego i Gospodarczego na Wydziale Prawa i Administracji, Uniwersytet Rzeszowski; e-mail: ** Mgr – absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Rzeszowskiego; aplikantka radcowska Okręgowej Izby Radców Prawnych w Rzeszowie. 51 Wprowadzenie Charakter rozwiązań prawnych w energetyce począwszy już od przyjęcia dyrektyw III Pakietu Energetycznego (Rozporządzenie… 2009a, 2009b; Dyrektywa… 2009a, 2009b) wyznacza w obszarze ochrony konsumenta na rynku energetycznym nową optykę polityki Unii Europejskiej, a w ślad za nią polityk krajowych, względem konsumentów usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym - tzw. ang. Service General Interest (SGI) (Lurger 2001; Łętowska 2004). Jeszcze w II połowie lat dziewięćdziesiątych XX w. w Polsce, konsument „usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym” był postrzegany jako bierny odbiorca usług i dóbr, za które uiszczał opłatę (paradaninę publiczną) przedsiębiorstwu energetycznemu zintegrowanemu pionowo. Nastąpiła jednak zmiana paradygmatu, początkowo związana z przygotowaniem Polski do akcesji do Unii Europejskiej, następnie pełnoprawnym funkcjonowaniem Polski w jej strukturach, w efekcie których sektor energetyczny wkroczył na ścieżkę tzw. urynkowienia (Czarnecka i Ogłódek 2009), a zjawisko to powszechnie nazywane zostało liberalizacją rynku energii (Swora i Muras 2016). Zbytnie jednak skupienie na stricte rynkowych elementach nowego modelu sektora energetycznego przyniosło negatywne efekty dla odbiorców końcowych w gospodarstwach domowych odbierających energię elektryczną, gaz i ciepło: m.in. szczególnie dotykając konsumentów wrażliwych czy też ograniczając prawo dostępu ogółu konsumentów do niezależnego mechanizmu szybkiego zakończenia sporu, w sytuacji konfliktu z przedsiębiorstwem energetycznym. W tym względzie przyjęte w 2009 r. dyrektywy III Pakietu liberalizującego w energetyce stanowią refleksję prawodawcy unijnego i wstęp do dalszych zmian w obrębie ochrony konsumenta, na kanwie których przyjęto dyrektywę w sprawie praw konsumentów (Dyrektywa… 2011), rozporządzenie w sprawie ODR w sporach konsumenckich (Rozporządzenie… 2013) oraz dyrektywę w sprawie ADR w sporach konsumenckich (Dyrektywa… 2013). W efekcie polski model ochrony konsumenta poprzez dokonanie krajowej transpozycji między rokiem 2013 a 2017 uległ znaczącemu przeobrażeniu, także pod względem bezpieczeństwa indywidualnego konsumenta – m.in. poprzez stworzenie systemu wparcia konsumentów – odbiorców wrażliwych, czy też wypracowaniu krajowego mechanizmu rozwiązywania sporów z udziałem konsumentów w sektorze energetycznym. Tym właśnie dwóm aspektom poświęcony będzie w szczególności niniejszy artykuł. W tym względzie wspomnieć należy o trzech istotnych zmianach natury legislacyjnej. Po pierwsze, ustawa (Prawo energetyczne) została znowelizowana: ustawą z dnia 26 lipca 2013 r. (Ustawa… 2013a), którą dokonano transpozycji postanowień III Pakietu liberalizacyjnego w energetyce i przyjęto odpowiednie rozwiązania dotyczące modelu ochrony konsumenta wrażliwego. Po drugie, ustawą o prawach konsumenta (Ustawa… 2014) dokonano transpozycji dyrektywy 2011/83/UE, uchylając tym samym ustawę o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej (Ustawa… 2002) zawierającej normę w art. 1, ust. 2 wedle której „Ustawy nie stosuje się do sprzedaży energii elektrycznej, jak również do gazu i wody, chyba że są sprzedawane w ograniczonej ilości lub w określonej objętości”. W rezultacie tej zmiany, konsumenci uczestniczący w rynku energii objęci zostali expressis verbis tzw. ochroną ogólnokonsumencką. 52 Po trzecie, transpozycja dyrektywy 2013/11/UE do polskiego porządku prawnego dokonała się wchodzącą w życie z dniem 10 stycznia 2017 r. ustawą o pozasądowym rozwiązywaniu sporów konsumenckich (Ustawa… 2016), która z kolei nowelizując wprowadziła do ustawy (Prawo energetyczne) nową instytucję ADR – Koordynatora do spraw negocjacji. 1. Bezpieczeństwo indywidualne – próba rekonstrukcji pojęcia Bezpieczeństwo (łac. securitas) (Sondel 2003) – można tłumaczyć jako stan bez troski, zmartwienia, niepokoju czy zmian, spokój umysłu oraz jako bezpieczeństwo publiczne. Bezpieczeństwo w ogólnym znaczeniu można także rozumieć jako stan braku zagrożenia (postać wolności negatywnej) (Nye (Jr) 1988; Zięba 1989), a w bardziej abstrakcyjnym znaczeniu jako przeciwieństwo (alternatywę) dla chaosu. Bezpieczeństwo jest immanentną potrzebą każdej osoby fizycznej wchodzącej w szersze zbiorowości społeczne. Potrzeba bezpieczeństwa leży u podstaw powstawania coraz szerszych kręgów zbiorowości – z państwowością włącznie. Istota ludzka dąży do bezpieczeństwa egzystencjonalnego o którym pisał Piotr Sztompka, wskazując, że jest ono „wystarczające aby pojawiło się uogólnione zaufanie typu instrumentalnego, efektywnościowego – oczekiwanie sprawnego funkcjonowania systemu, poszczególnych instytucji, ról czy osób. Jeżeli do tego treść reguł prawnych, moralnych zwyczajowych, gwarantuje postepowanie fair, bezpieczeństwo socjalne ochronę obywateli, prawa podmiotowe itp. wówczas wytwarza się także uogólnione zaufanie typu aksjologicznego czy opiekuńczego...” (Sztompka 2004). Witold Pokruszyński, w publikacji Filozoficzne aspekty bezpieczeństwa, określając współczesne bezpieczeństwo, wskazuje, że trudno o jego jednolitą definicję, gdyż „bezpieczeństwo jest zjawiskiem obejmującym kilka dyscyplin i specjalności naukowych. Obecnie można spotkać w literaturze przedmiotu co najmniej kilkanaście definicji tego samego pojęcia. Każda z nich wskazuje, że bezpieczeństwo, podobnie jak pokój, n (...truncated)