La salute del christifidelis celiaco tra dieta gluten free e invalidità delle ostie quibus glutinum ablatum est
Stato, Chiese e pluralismo confessionale
Rivista telematica (www.statoechiese.it), n. 12/2015
13 aprile 2015
ISSN 1971- 8543
Tiziana Di Iorio
(aggregato di Diritto ecclesiastico dell’Università degli Studi di Teramo,
Facoltà di Giurisprudenza)
La salute del christifidelis celiaco tra dieta gluten free
e invalidità delle ostie quibus glutinum ablatum est *
SOMMARIO: 1. L’Eucarestia: “augusto” strumento per la salute dei christifideles
nell’economia della salvezza - 2. La transustanziazione - 3. La malattia celiaca e l’unico
rimedio terapeutico: la dieta gluten free - 4. Il christifidelis affetto dalla sprue celiaca tra
dieta gluten free e pane mere triticeus - 5. Prime disposizioni sul divieto dell’uso di
ostie quibus glutinum ablatum est - 6. La particola con “una minima quantità di
glutine” - 7. Le vigenti prescrizioni sulla validità della materia eucaristica e l’uso di
ostie a basso contenuto di glutine - 8. La normativa sulla comunione dei celiaci tra
sospetti e apprezzamenti - 9. Ultime precisazioni sull’uso del pane con poca quantità di
glutine - 10. Conclusioni.
1 - L’Eucarestia: “augusto” strumento per la salute dei christifideles
nell’economia della salvezza
La Chiesa, realtà visibile e spirituale1, è chiamata a promuovere la
comunione dei christifideles e il mistero divino attraverso la parola, le opere
* Contributo sottoposto a valutazione.
In particolare “Unicus Mediator Christus Ecclesiam suam. sanctam, fidei, spei et
caritatis communitatem his in terris ut compaginem visibilem constituit et indesinenter
sustentat, qua veritatem et gratiam ad omnes diffundit” (Concilium Oecumenicum
Vaticanum II, Constitutio dogmatica de ecclesia, Lumen gentium, 21 novembris 1964, n. 8,
in Acta Apostolicae Sedis, LVII (1965), Typis Polyglottis Vaticanis, Romae, MDCCCCLXV,
p. 11 ss. La vera Chiesa, infatti, “est esse humanam simul ac divinam, visibilem
invisibilibus praeditam, actione ferventem et contemplationi vacantem, in mundo
praesentem et tamen peregrinam; et ita quidem ut in ea quod humanum est ordinetur ad
divinum eique subordinetur, quod visibile ad invisibile, quod actionis ad
contemplationem, et quod praesens ad futuram civitatem quam inquirimu” (Concilium
Oecumenicum Vaticanum II, Constitutio de Sacra liturgia, Sacrosanctum Concilium, 4
decembris 1963, n. 2, in Acta Apostolicae Sedis, LVI (1964), Typis Polyglottis Vaticanis,
Romae, MDCCCCLXIV, p. 98 ss.).
1
Stato, Chiese e pluralismo confessionale
Rivista telematica (www.statoechiese.it) n. 12/2015
13 aprile 2015
ISSN 1971- 8543
di apostolato e i sacramenti2, strumenti preminenti e ineludibili di
salvezza e di santificazione del Popolo di Dio.
Tra i sacramenti, l’Eucarestia3, “suapte natura incruentam esse
divinae victimae immolationem”4, assume principale rilievo. Essa
2 Sullo specifico tema vedi, fra gli altri: A. DEL PORTILLO, Laici e fedeli nella Chiesa. Le
basi dei loro statuti giuridici, Giuffrè, Roma, 1999, p. 64 ss.; D. CITO, La tutela dei diritti
fondamentali del fedele nell’ordinamento canonico, in http://bibliotecanonica.net/docsad/btcadc.
pdf, p. 1 ss.; J. HERVADA, LOMBARDÌA, El Derecho del Pueblo de Dios. Hacia un sistema de
Derecho Canonico, vol. I, Ediciones Universidad de Navarra, Pamplona, 1970, p. 296 ss.;
P.J. VILADRICH, Teoría de los derechos fundamentales del fiel, Ediciones Universidad de
Navarra, Pamplona 1969.
3 JOHANNES PAULUS PP. II, presenta il Mistero Eucaristico come unico sacramento
che evoca una triplice dimensione: “Est pariter Sacramentum-sacrificium, Sacramentumcommunio, Sacramentum praesentia”(Litterae encyclicae, Redemptor hominis, 4 martii
1979, n. 20, in Acta Apostolicae Sedis, LXXI (1979), Typis Polyglottis Vaticanis, Romae,
MDCCCLXXIX, p. 312). Tra i documenti più significativi vedi anche: Concilium
Oecumenicum Vaticanum II, Constitutio de Sacra liturgia, Sacrosanctum Concilium, 4
decembris 1963, cit., p. 97 ss.; Congretatio De Cultu Divino et disciplina sacramentorum,
Instructio, Redemptionis sacramentum, 25 martii 2004, in Acta Apostolicae Sedis, XCIV (2004),
Typis Vaticanis, Romae, MMIV, p. 549 ss.; Sacra Congregatio Rituum, Instructio de cultu
misterii eucharistici, diei 25 maii 1967, in Acta Apostolicae Sedis, LIX (1967), Typis
Polyglottis Vaticanis, Romae, MDCCCCLXVII, p. 539 ss.; Sacra Congregatio pro cultu
divino, Instructio, Liturgicae instaurationes, diei 5 septembris 1970, in Acta Apostolicae Sedis,
LXII (1970), Typis Polyglottis Vaticanis, Romae, MDCCCCLXX, p. 692 ss.; Congretatio De
Cultu Divino et disciplina sacramentorum, Instructio de quibusdam normis circa cultum
mysterii eucaristici, diei 3 aprilis 1980, in Acta Apostolicae Sedis, LXXII (1980), Typis
Polyglottis Vaticanis, Romae, MDCCCCLXXX, p. 331 ss.; Congretatio De Cultu Divino et
disciplina sacramentorum, Instructio quinta « ad exsecutionem Constitutionis Concilii
Vaticani Secundi de Sacra Liturgia recte ordinandam » (ad Const. art. 36), diei 28 martii 2001,
in Acta Apostolicae Sedis, XCIII (2001), Typis Vaticanis, Romae, MMI, p. 685 ss.; PAULUS
PP. VI, Letterae Encyclicae, Mysterium fidei, diei 3 septembris 1965, in Acta Apostolicae
Sedis, LVII (1965), Typis Polyglottis Vaticanis, Romae, MDCCCCLXV, p. 753 ss.; PAULUS
PP. VI, Constitutio Apostolica, Missale Romanum, diei 3 aprilis 1969, in Acta Apostolicae
Sedis, LXI (1969), Typis Polyglottis Vaticanis, Romae, MDCCCCLXIX, p. 217 ss.;
IOANNES PAULI PP. II, Litterae Apostolicae Motu proprio datae, Sacramentorum
sanctitatis tutela, diei 30 aprilis 2001, in Acta Apostolicae Sedis, XCIII (2001), Typis Vaticanis,
Romae, MMI, p. 737 ss.; IOANNES PAULI PP. II, Litterae Encyclicae, Ecclesia de
Eucharistia, diei 17 aprilis 2003, in Acta Apostolicae Sedis, XCV (2003), Typis Vaticanis,
Romae, MMIII, p. 738 ss.; ID., Missale Romanum ex decreto sacrosancti Oecumenici Concilii
Vaticani II instauratum, auctoritate Pauli Pp. VI promulgatum, Ioannis Pauli Pp. II cura
recognitum, diei 20 aprilis 2000, Typis Vaticanis, Romae, 2002; PIUS PP. XII, Litterae
Encyclicae, Mediator Dei et hominum, 20 novembris 1947, in Acta Apostolicae Sedis, 39
(1947), Typis Polyglottis Vaticanis, Romae, MDCCCCXLVII, p. 521 ss. Per uno studio
approfondito dell’evoluzione storico-dogmatica del sacrificio eucaristico vedi, fra gli altri:
G. DE ROSA, L’Eucarestia dal Concilio di Trento al Vaticano II, in La Roma cattolica, 2002,
vol. 3, 239-251; G. DE ROSA, Questo è il mio corpo. Questo è il mio sangue. L’istituzione
2
Stato, Chiese e pluralismo confessionale
Rivista telematica (www.statoechiese.it) n. 12/2015
13 aprile 2015
ISSN 1971- 8543
identifica l’apice del culto cristiano “in qua ipsemet Christus Dominus
continetur, offertur ac sumitur, et qua continuo vivit et crescit Ecclesia”5 e,
se traduce e realizza l’unità del Popolo di Dio 6, porta finanche a
compimento l’edificazione del Corpo di Cristo. Perciò i christifideles sono
esortati alla ricezione di tale “salutare”7 sacramento, farmaco spirituale
dell’intera comunità.
La loro partecipazione all’augusto sacrificio8 tratteggi (...truncated)