Rzeźba granitowego skalnego miasta Starościńskich Skał w Rudawach Janowickich (Sudety Zachodnie)

Landform Analysis 31: 17–33 doi: 10.12657/landfana.031.002 Received: 14.08.2015; Accepted: 21.05.2016 © 2016 Author(s) This is an open access article distributed under Rzeźba granitowego skalnego miasta Starościńskich Skał w Rudawach Janowickich (Sudety Zachodnie) Morphology of the granite rock city of Starościńskie Skały in the Rudawy Janowickie (Western Sudetes) Aleksandra Michniewicz*, Kacper Jancewicz, Milena Różycka, Piotr Migoń Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław, Polska; * Zarys treści: Praca zawiera opis grupy Starościńskich Skał w północnej części Rudaw Janowickich, która stanowi jedyny w polskich Sudetach przykład granitowego „skalnego miasta”. Starościńskie Skały to złożona forma ostańcowa, składająca się z szeregu skałek usytuowanych na granitowym cokole o cechach wzgórza wyspowego. Wyniki kartowania terenowego zostały przedstawione na szczegółowej mapie geomorfologicznej, zawierającej 30 wydzieleń. Głównym czynnikiem odpowiedzialnym za rzeźbę skałek jest zróżnicowany system spękań (koncentryczny i prostokątny), do którego nawiązuje dwudzielność kompleksu skalnego. Cechą charakterystyczną tej grupy skalnej jest występowanie bogatej mikrorzeźby, która świadczy o jej stabilności i długim rozwoju powierzchniowym. Niektóre elementy mikrorzeźby – nisze kloszowe – dowodzą jednak tego, że w pierwszym etapie rozwoju skałki były kształtowane podpowierzchniowo, przy istotnym udziale wietrzenia chemicznego. Słowa kluczowe: formy rzeźby granitowej, skalne miasto, wietrzenie granitu, spękania, Sudety Abstract: The paper presents a description of the Starościńskie Skały tor group located in the northern part of the Rudawy Janowickie which is the only example of a granite rock city in the Polish Sudetes. Starościńskie Skały is a specific complex landform composed of various tors situated on a dome-like pedestal. The results of detailed field landform mapping are presented on geomorphological map, which contains 30 elements. The major factor influencing morphology of the Starościńskie Skały is a complex system of joints (sheeting and orthogonal joints) which control the shape of the residual and are responsible for morphological duality of the rock city. A characteristic feature of this tor group is the presence of varied microrelief, which indicates surface stability and protracted development at the surface. However, certain components of microrelief – flared slopes – are an evidence of subsurface chemical weathering of Starościńskie Skały tor group in the first stage of their development. Key words: granite landforms, rock city, granite weathering, jointing patterns, Sudetes Wprowadzenie Zachodnia część Sudetów to obszar, który w znacznej części zbudowany jest z granitoidów. Rozwój rzeźby na granitowym podłożu wynika głównie z lokalnych cech struktury geologicznej, takich jak układ spękań oraz litologia. Wpływ struktury granitu na kształtowanie się morfologii Kotliny Jeleniogórskiej wraz z otoczeniem został po raz pierwszy zasygnalizowany w latach 60. XX w., kiedy to powiązano różnice w składzie petrograficznym skał z ich odpornością na niszczenie (Dumanowski 1963, 1968). Kolejne badania w zakresie relacji między strukturą granitu a jego rzeźbą prezentowały bardziej szczegółowe i syntetyczne podejście (Migoń 1996, 2007). Wpływ litologii na rozwój form został w nich omówiony w oparciu o analizę indywidualnych przykładów w różnych skalach przestrzennych. Elementy rzeźby ostańcowej wykształcone w granitach plutonu karkonosko-izerskiego mają odmienną morfologię w zależności od różnic petrograficznych. Skałki zbudowane z równoziarnistej odmiany granitu dominują na grzbietach Karkonoszy i składają się głównie z regularnych, kanciastych bloków (Berg 1927, Jahn 1962, 1974, Migoń 2005). Odmiana porfirowata odznacza się zróżnicowaną strukturą we17 Aleksandra Michniewicz, Kacper Jancewicz, Milena Różycka, Piotr Migoń wnętrzną, która przyczyniła się do rozwoju bardziej urozmaiconej rzeźby i powstania zarówno większych form rezydualnych – wzgórz ostańcowych o charakterze wyspowym, niekiedy przypominających kopuły (Migoń 1993, 2012), jak i skałek o nieregularnych kształtach (Jahn 1962). Obszarem szczególnie obfitującym w granitowe formy skałkowe jest północna część Rudaw Janowickich (ryc. 1), które znajdują się w północno-wschodniej części masywu karkonosko-izerskiego. Formy skałkowe rozwinęły się na podłożu granitowym o strukturze porfirowatej. Należą do nich także położone na szczycie Lwiej Góry Starościńskie Skały, będące formacją typu „skalnego miasta”. Starościń- Ryc. 1. Lokalizacja obszaru badań na tle Sudetów Fig. 1. Location of the study area within the Sudetes 18 skie Skały to zgrupowanie, składające się z szeregu granitowych ostańców, rozdzielonych szczelinami i korytarzami, które razem tworzą rozbudowany, unikatowy w skali Sudetów Zachodnich skalny labirynt. Swoim zasięgiem i układem nie przypominają one innych zgrupowań granitowych skałek tak licznie występujących na obszarze masywu karkonosko-izerskiego, lecz duży kompleks skalny o hierarchicznej budowie wewnętrznej, rozciągający się na prawie 200 m długości. W obrębie Rudaw Janowickich występują formy skałkowe zazwyczaj składające się z pojedynczych grzęd, murów lub baszt skalnych, które wyrastają bezpośrednio z powierzchni stoku lub grzbietu. Szczytowa część Lwiej Góry ma niektóre cechy gra- Rzeźba granitowego skalnego miasta Starościńskich Skał w Rudawach Janowickich (Sudety Zachodnie) nitowej kopuły, przez której dezintegrację powstały liczne formy skałkowe, jednak morfologicznie nie nie jest ona typowym samodzielnym kopulastym wzgórzem, którego przykłady znajdują się w dnie sąsiadującej Kotliny Jeleniogórskiej (np. Witosza; Migoń 1992, 1993). O wyjątkowości Starościńskich Skał w skali polskich Sudetów świadczy również fakt, że tworzą one jedyny tego typu kompleks skalny rozwinięty w granicie. Skalne miasta znane są w Sudetach głównie z obszarów zbudowanych z piaskowców, np. Błędne Skały i Szczeliniec Mały w Górach Stołowych (Czeppe 1952) oraz Adršpašsko-teplické skály w Republice Czeskiej (Vítek 2016). Skałki na szczycie Lwiej Góry cieszą się dużą popularnością turystyczną. Już w pierwszej połowie XIX w. dostrzeżono atrakcyjność tego miejsca, które zostało włączone (podobnie jak bardziej znane Góry Sokole) do parku krajobrazowego, towarzyszącego rezydencji królewskiej w pobliskich Karpnikach. Obecnie Starościńskie Skały są wzmiankowane w regionalnych przewodnikach turystycznych (Steć 1965), geoturystycznych (Stachowiak i in. 2013, Migoń, Łętkowska 2015) oraz wspinaczkowych, jednak nie zostały kompleksowo zbadane oraz opisane w literaturze. Największe formy skałkowe tego „skalnego miasta” zyskały nazwy własne. Są nimi Starościńska Igła, Starościńska Skała, Widokowa i Skałka Marianny położone w południowo-wschodniej części grupy oraz skałka Krzywa, znajdująca się w północno-zachodniej części. W literaturze polskiej problematyka geomorfologii ostańców rozwiniętych (...truncated)