Kariera polityczna Leonarda Marcina Świeykowskiego: od podsędka do wojewody – przypadek czy nowe zasady kształtowania się elit w czasach Stanisława Augusta?

res historica 46, 2018 DOI: 10.17951/rh.2018.46.181-201 Dariusz Rolnik (Uniwersytet Śląski w Katowicach) https://orcid.org/0000-0002-7649-3142 Kariera polityczna Leonarda Marcina Świeykowskiego: od podsędka do wojewody – przypadek czy nowe zasady kształtowania się elit w czasach Stanisława Augusta? The Political Career of Leonard Marcin Świeykowski: from a Subiudex to a Province Governor – a Coincidence or a Manifestation of New Principles of the Development of an Elite During Stanisław August’s Reign? STRESZCZENIE Sposób kreowania elit może mieć wpływ na ich jakość. Tak też myślano często w czasach stanisławowskich. Widać to przy kreacji stronnictwa królewskiego przez Stanisława Augusta. Przykładem tego jest kariera Leonarda Marcina Świeykowskiego. Niekoniecznie o karierze decydowała uległość. Większe znaczenie miały takie cechy, jak: przedsiębiorczość, inteligencja, a dopiero na drugim planie były te, niejako tradycyjne, dobre urodzenie i dziedziczony majątek. Istotna była również postawa wyrażająca zainteresowanie dobrem państwa i współobywateli. To budowało pozycję polityka w prowincji, w której działał i skłaniało króla do współpracy z nim, a ta mogła takiej osobie przynieść godność senatorską. Wbrew pozorom ważnym łącznikiem między kreującym elitę polityczną Stanisławem Augustem a kandydatem do niej był wspólny – przynajmniej teoretycznie – sposób myślenia o budowie silnej Rzeczypospolitej i wolnym narodzie szlacheckim stojącym na jej czele, co było swoistym połączeniem idei silnej władzy królewskiej z republikańskimi przekonaniami ogółu obywateli. Słowa kluczowe: Stanisław August, elity Rzeczypospolitej, życie publiczne, Leonard Marcin Świeykowski Wielkość państwa i jego siła w epoce nowożytnej zależały od wielu czynników – stanu gospodarki, sprawności administracji, położenia geopolitycznego czy wielkości armii, przy czym trudno je wydzielać i mierzyć odrębnie. Mają jednakże wspólny mianownik: to ludzie stanowiący i decydujący o obrazie tych sfer w państwie, czyli jego elity, jakkolwiek 182 Dariusz Rolnik byłyby definiowane, są osobami, w których zostały skumulowane władza, bogactwo i prestiż1. Wydaje się, że właśnie w Rzeczypospolitej, ale też w ogóle w państwach „nieabsolutystycznych”, elity odgrywały rolę szczególną, bowiem w dużej mierze od ich mocy, poziomu i zaangażowania w prace na rzecz ojczyzny, a także od ich poziomu intelektualnego i etycznego zależał stan oraz oblicze danego organizmu państwowego. Teza ta wydaje się trafna, jednakowoż problemem pozostaje badanie elit i to począwszy od pierwszego etapu, czyli ich zdefiniowania. Na potrzeby niniejszego studium uznano, że w omawianym okresie elity społeczeństwa tworzyli ci, którzy zaliczali się do grona senatorów i pełnili funkcje publiczne z wyboru, czyli posłowie i deputaci. To oni – choć można tu mieć pewne wątpliwości – generalnie lokowali się, w różnym oczywiście stopniu, w grupie tych mających władzę, bogactwo i prestiż. W przypadku Rzeczypospolitej czasów ostatniego króla kreowanie tej grupy wybranych było uzależnione w dużym stopniu od Stanisława Augusta, bowiem de facto to on nominował senatorów, a jego stronnicy wpływali na wybór posłów i deputatów. Przyjęciu takiego założenia, biorąc pod uwagę skalę zjawiska, nie zaprzecza udział w tej polityce osób trzecich, m.in. w różnych momentach ambasadorów moskiewskich. Uznając słuszność tej hipotezy, można się zastanawiać, jakimi kryteriami kierował się Stanisław August przy tworzeniu swego stronnictwa, a szerzej przy kreowaniu elit państwa polsko-litewskiego, a także według jakich kryteriów należy oceniać kondycję owej elity. Jakkolwiek dyskusyjne, to sensowne wydaje się wskazanie jako na podstawowe kryteria awansu w czasach stanisławowskich takich cech kandydatów, jak: przedsiębiorczość, inteligencja, stosunek do władcy, stosunek do państwa i współobywateli, pozycja w środowisku, a dopiero na drugim planie były to, niejako tradycyjnie, urodzenie i majątek. Niestety, brakuje badań szczegółowych na ten temat, potrzebnych do weryfikacji takiego sposobu pokazywania problemu. Niniejszy artykuł stanowi próbę uzupełnienia jedynie drobnej części tej luki. Właściwie na wszystkie wyżej wymienione kryteria awansu czy zasług koniecznych do objęcia funkcji wskazywał Stanisław August, gdy odpowiadał na listy starających się o krzesła senatorskie, urzędy ministerialne czy funkcje poselskie i deputackie. Dla ostatniego króla najważniejPor. o dyskutowanej kwestii i definicji elit: A. Mączak, Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesnonowożytnej, Warszawa 1986, s. 123–181; S. Ciara, Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 169–175; T. Zielińska, Magnateria polska epoki saskiej, Wrocław 1977, s. 10–78. Szersze definicje i rozważania niehistoryków, np.: Cz. Znamierowski, Elita i demokracja, Warszawa 1946, s. 5–33; M. Stefaniuk, Teoria elit Vilfreda Pareta, Lublin 2001, s. 52–60, 129–133, 147–155, 173–180. Cała kwestia to osobny problem i wymaga odrębnego potraktowania. 1 Kariera polityczna Leonarda Marcina Świeykowskiego... 183 sze było zapewne oddanie dla jego polityki, jednakże nie wyrażał tego wprost, a co najwyżej łączył taką sugestię – trzeba przyznać, że przynajmniej werbalnie bardzo dobrze – z określonymi przymiotami danej osoby i z wyrażeniem przez nią wyraźnej deklaracji podjęcia służby dla Rzeczypospolitej. W hierarchii Stanisława Augusta kolejnym, jeśli chodzi o wagę, kryterium przy wspieraniu ubiegających się o awanse była ich pozycja w środowisku. Po spełnieniu tych pierwszych kryteriów kolejne dawały sporą szansę na awans. Kwestie majątku i urodzenia, jakkolwiek cały czas ważyły – i nie można było ich zupełnie wyrugować w czasach stanisławowskich – to jednak decydowały tylko w przypadku nominacji na najwyższe urzędy ministerialne i najważniejsze krzesła senatorskie, natomiast przy niższych dygnitarstwach miały zdecydowanie mniejsze znaczenie. Taki schemat tworzenia stronnictwa królewskiego jawi się z opracowań poświęconych panowaniu Stanisława Augusta. W generaliach jest on trafny, ale umyka w nich elastyczność działań ostatniego króla Rzeczypospolitej w tych dążeniach, a także domniemany portret owego dobrego kandydata do takiej roli. Wybrana jako przykład do analizy mechanizmu kreowania nowych elit w czasach panowania ostatniego króla kariera Leonarda Macieja Świeykowskiego (1721–1793) herbu Trzaska zdaje się pokazywać dokładniej funkcjonowanie wskazanego mechanizmu kariery publicznej w Rzeczypospolitej i istotność cech preferowanych u kandydatów do nominacji na najważniejsze urzędy w państwie. Ostatni wojewoda podolski wywodził się z ubogiej szlachty, był synem pułkownika Macieja Świeykowskiego i Zofii Świeykowskiej z Omiecińskich2. Swą karierę, zarówno polityczną, jak i równoległą ekonomiczną rozpoczynał ok. 1743 r. w środowisku Lubomirskich, Stanisława starosty sądeckiego i podstolego koronnego oraz Józefa podstolego litewskiego. Dał się tu poznać jako sprawny zar (...truncated)