Kategoria tożsamości i stereotypu w komunikacji religijnej. Próba hermeneutycznej interpretacji tekstów prasowych tygodnika „Newsweek Polska” w kontekście obrad synodu o rodzinie 2014–2015

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS Folia Litteraria Polonica 5(51) 2018 http://dx.doi.org/10.18778/1505-9057.51.07 Rafał Leśniczak* Kategoria tożsamości i stereotypu w komunikacji religijnej. Próba hermeneutycznej interpretacji tekstów prasowych tygodnika „Newsweek Polska” w kontekście obrad synodu o rodzinie 2014–2015 Wprowadzenie – metodologia badań Podjęte przez autora badania sytuują się w obszarze nauk społecznych, zaś ich kontekstem są obrady synodalne Kościoła katolickiego, które odbywały się jesienią 2014 i 2015 roku w Rzymie. Autor dokonał hermeneutycznej interpretacji wybranych artykułów prasowych odnoszących się do synodu. Badania te objęły sposób prezentacji Kościoła katolickiego z punktu widzenia zastosowanych kategorii tożsamości i stereotypu. Autor zastosował także metodę analizy zawartości prasy, wykorzystując specjalnie skonstruowany klucz kategoryzacyjny. Obydwie metody (hermeneutyczna i analiza zawartości) zostały potraktowane jako podejścia komplementarne, choć należy podkreślić, że w niniejszej publikacji zasadnicza uwaga skoncentrowała się na metodzie hermeneutycznej. Równoczesne korzystanie z obydwu metod jest nie tylko możliwe, ale również zalecane1 . * Dr, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Wydział Teologiczny, 1 e-mail: . Tomasz Gackowski zauważa, że „analiza zawartości stara się w sposób systemowy odpowiedzieć na pytanie: co zostało zakomunikowane? Hermeneutyka zaś szuka odpowiedzi na pytanie: co znaczy ów komunikat? […] Analiza zawartości obnaża przed badaczem zjawiska wprost. 84 Rafał Leśniczak Materiał badawczy stanowiły artykuły prasowe odnoszące się do III Nadzwyczajnego Zgromadzenia Ogólnego Synodu Biskupów, odbywającego się w dniach 5–19.10.2014 oraz do XIV Zwyczajnego Zgromadzenia Ogólnego Synodu Biskupów, odbywającego się w dniach 4–25.10.2015, a które zostały opublikowane w wersji internetowej tygodnika „Newsweek Polska” pomiędzy 1.01.2014 i 31.12.20152 . Do materiału źródłowego zostały zakwalifikowane teksty zawierające słowo „synod” i których treść związana była z obradami synodalnymi 2014 i 2015 roku 3 . Hipotetycznie można bowiem założyć, że mimo występowania w tekście słowa „synod”, tekst prasowy mógł odnosić się do innych zagadnień np. historii Kościoła, a to nie należy do obszaru analizy niniejszego artykułu. Celem artykułu było zatem znalezienie odpowiedzi na następujące pytania badawcze: –– Czy i w jakim stopniu w materiale badawczym były obecne kategorie tożsamości i stereotypu? –– W jakich wzajemnych proporcjach były obecne wymienione kategorie? Która z nich była dominująca? –– Czy można odnaleźć zbieżność pomiędzy profilem tytułu prasowego a sposobem prezentacji instytucji kościelnej? Hasło obrad synodalnych z roku 2014 brzmiało: „Wyzwania duszpasterskie dla rodziny w kontekście nowej ewangelizacji”, jego uczestnicy zaś wypracowali dwa dokumenty: Orędzie oraz Relację Synodu4 . Z kolei temat synodu z 2015 roku brzmiał […] Natomiast hermeneutyka każe zaufać własnej, jako żywo subiektywnej interpretacji badacza, przypominając mu tylko pewne prawidła, którymi powinien się kierować w swojej samotnej refleksji nad tekstem. […] Symbioza tych dwóch metodologii pozwala ogarnąć badaczowi wszelkie dane, które mogą, ale przecież nie muszą, być kluczowe w ostatecznym wnioskowaniu. Analiza zawartości nadaje badaniu strukturę – porządkuje dane, natomiast hermeneutyczna optyka wzmaga czujność badacza, który pośród licznych informacji, zestawień, tabel czy wykresów potrafi wyczytać to, co najciekawsze i najatrakcyjniejsze” (tenże, Wprowadzenie, [w:] Metody badania wizerunku w mediach. Czym jest wizerunek. Jak i po co należy go badać, red. T. Gackowski, M. Łączyński, CeDeWu sp. z o.o., Warszawa 2009, s. 9). Autor podjął decyzję o poszerzeniu zakresu czasu badań, aby uwzględnić możliwie całościowo dyskurs medialny na temat obrad synodalnych, tj. echa prasowe przed ich rozpoczęciem, w czasie ich trwania i po zakończeniu obrad. W niniejszym tekście autor wymiennie stosuje określenia odnoszące się do wersji internetowej tygodnika „Newsweek Polska”: tygodnik, wersja internetowa tygodnika, portal newsweek.pl. 3 W przeprowadzeniu kwerendy źródłowej autor posłużył się wyszukiwarką tekstów, zamieszczoną na stronie: http://www.newsweek.pl/szukaj?q=synod&cx=%2Fszukaj&ie=UTF-8&sa= [dostęp: 12.09.2017]. Autor zamieścił w wyszukiwarce słowo „synod” jako kryterium wyszukiwania tych tekstów, które odnosiły się do podjętego tematu artykułu. 4 „Relatio synodi” – Wyzwania duszpasterskie związane z rodziną w kontekście ewangelizacji, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WE/synod/3nadzwyczajne-relatio_18102014.html [dostęp: 12.09.2017]. 2 Kategoria tożsamości i stereotypu w komunikacji religijnej… 85 następująco: „Powołanie i misja rodziny w Kościele i świecie współczesnym”5 . Zdaniem abp. Bruna Fortego, sekretarza specjalnego synodu, do głównych problemów poruszanych w czasie obrad należały: ewangelia rodziny, trudne sytuacje rodzinne oraz wychowanie do życia i wiary w rodzinie6 . Efektem dyskusji synodalnej była adhortacja Amoris Laetitia – dokument streszczający postanowienia synodalne7. Obrady oraz treść dokumentu zostały szeroko podjęte w dyskursie medialnym i stały się punktem wyjścia do dyskusji m.in. na temat możliwości przystępowania do sakramentów pokuty i Eucharystii osób żyjących w niesakramentalnych związkach małżeńskich oraz na temat stanowiska papieża Franciszka w tej kwestii, choć to zagadnienie nie zostało potraktowane przez biskupa Rzymu jako centralne8 . Już tylko ten fakt pokazuje możliwość zaprezentowania w obszarze komunikacji religijnej zagadnień w sposób stereotypowy, a nawet zmanipulowany, np. poprzez posługiwanie się kategorią stereotypu „hierarchicznego Kościoła zamkniętego na ducha zmian” oraz kategorią stereotypu papieża dialogu rozumianego jako papieża otwartego na zmiany w nauce Kościoła dotyczącej nierozerwalności małżeństwa. „Newsweek Polska” jest polskim tygodnikiem społeczno-politycznym sytuującym się w segmencie prasy opinii. Ukazuje się na rynku wydawniczym od roku 2001. Od 2012 roku redaktorem naczelnym tygodnika jest Tomasz Lis9. Medioznawcy wskazują, że pismo ma profil lifestylowy, jednak kwestie religijne oraz temat Kościoła dość często się w nim pojawiają. W 2013 roku aż na siedmiu okładkach wersji papierowej tygodnika przedstawiona była postać księdza, ale zawsze w kontekście negatywnym. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich (SDP) za szczególnie bulwersującą Secretariat publishes ‘Lineamenta’ for next Synod on Family, http://en.radiovaticana.va/ news/2014/12/09/secretariat_publishes_lineamenta_for_next_synod_on_family/1114122 [dostęp: 12.09.2017]. 6 JK/KAI/Radio Watykańskie, O czym będzie mowa na synodzie o rodzinie?, http://papiez.wiara. pl/doc/2066097.Instrumentum-laboris-przed-Synodem-o-rodzinie [dostęp: 12.09.2017]. 5 Posynodalna adhortacja Amoris Laetitia Ojca Świętego Franciszka do biskupów, do kapłanów i diakonów, do osób konsekrowanych, do małżonków chrześcijańskich i do wszystkic (...truncated)