Religia według Hume’a [HUME AND RELIGION]

„Analiza i Egzystencja” 22 (2013) ISSN 1734-9923 ARTYKUŁY Milena Jakubiak* Religia według Hume’a Słowa kluczowe: David Hume, filozofia religii, racjonalność religii, dowody na istnienie Boga, moralność chrześcijańska, Bóg a etyka, moralność świecka, ateizm Keywords: David Hume, philosophy of religion, rationality of religion, arguments for the existence of God, Christian morality, God and ethics, secular ethics, atheism Na filozofię religii Hume’a składają się dwa istotne zagadnienia. Pierwsze dotyczy argumentów na istnienie Boga, drugie genezy religii i jej stosunku do moralności. W Dialogach o religii naturalnej przedstawione są dwa modele racjonalizacji religii: aprioryczny i aposterioryczny. W pierwszym postuluje się zdolność rozumu do przedłożenia dowodu na istnienie istoty najwyższej (argument kosmologiczny), w drugim jej istnienie wywodzi się z ładu i ce- Milena Jakubiak – doktorantka w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Szczecińskiego. Pracę magisterską pisała na temat problemu racjonalności religii w filozofii Davida Hume’a. Zainteresowania: filozofia religii oraz historia filozofii nowożytnej. Praca doktorska będzie poświęcona kwestii sensowności pojęcia Boga u Hume’a. E-mail: .  A. Hochfeldowa, Davida Hume’a „Dialogi o religii naturalnej”, [w:] D. Hume, Dialogi o religii naturalnej, tłum. A. Hochfeldowa, Warszawa: PWN 1962 (dalej: Dialogi), s. XXVI. * 190 Milena Jakubiak lowości obserwowalnych w świecie (argument teleologiczny zwany także argumentem z celowego zamysłu lub Inteligentnego Projektu). 1. Argument aposterioryczny Rozumowanie teleologiczne Hume przedstawia w następujący sposób: Spójrz na świat dookoła; zastanów się nad jego całością i nad poszczególnymi częściami; zobaczysz, że to nic innego jak wielka maszyna, złożona z nieskończonej ilości mniejszych maszyn […] Najprzeróżniejsze te maszyny, a nawet najdrobniejsze ich części, dopasowane są do siebie z dokładnością, która wprawia w zachwyt każdego, kto im się kiedykolwiek przyjrzał. Widoczne w całej naturze osobliwe przysposobienie środków do celów przypomina zupełnie, choć znacznie przewyższa, wytwory ludzkiej pomysłowości, zdolności celowego działania, myśli, mądrości i inteligencji. Ponieważ tedy skutki są do siebie podobne, wnosimy stąd wedle wszelkich prawideł analogii, że podobne są do siebie również ich przyczyny, i że twórca natury przypomina w jakiejś mierze umysł człowieczy, choć posiada oczywiście znacznie większe uzdolnienia […]. Argument zawarty w tym fragmencie można sformułować następująco: 1. Obserwujemy, że świat składa się z części, które są do siebie dokładnie dopasowane. 2. Ze względu na powyższe przysposobienie środków do celów, świat jest podobny w swej strukturze i działaniu do wytworów zamysłu człowieka (np. do maszyny). 3. Ze względu na zasadę, że podobne skutki są powodowane przez podobne przyczyny, świat również powstał w wyniku zamysłu twórcy. Jeśli świat znacznie przewyższa jakiekolwiek rzeczy wykonane i zaprojektowane przez człowieka, jego twórca musi także wykraczać poza ludzkie zdolności i inteligencję. Ponadto, ze względu na obserwowalny w przyrodzie Tamże. Dialogi, s. 23.  Na podstawie: S. Barker, Hume on the Logic of Design, „Hume Studies” IX, 1 (1983), s. 10.   Religia według Hume’a 191 ład, powinien on posiadać także doskonalsze od człowieka atrybuty moralne. Według Hume’a argument z celowości można skrytykować na trzech płaszczyznach: negując przesłanki (podobieństwo skutków – świata do ludzkich wytworów), podważając wniosek (podobieństwo przyczyn – Boga do człowieka) oraz wykazując ukryte aprioryczne założenia. Analogia jest jednym z rodzajów wnioskowania probabilistycznego. Minimalny stopień prawdopodobieństwa wnioskowania zostaje zachowany, póki dwa porównywane przypadki są w jakimkolwiek stopniu do siebie podobne. Pomiędzy wytworem człowieka a światem jako całością zachodzi słaba analogia, która może okazać się omylna i zawodna. Świat i zbudowany przez człowieka dom należą do dwóch różnych klas przedmiotów, co redukuje ich wzajemne podobieństwo prawie do zera. Jak żartobliwie zauważa John Hick, budujemy domy i konstruujemy zegarki właśnie dlatego, że świat nie jest do nich podobny, gdyby był, nie musielibyśmy tego robić. Można odpowiedzieć na ten argument, wskazując na występowanie – zarówno w przypadku domu jak i świata – przysposobienia środków do celów (schody są skonstruowane tak, aby człowiek mógł po nich wchodzić, a ludzkie nogi tak, by można było się dzięki nim wspinać). Zdaniem Hume’a to nie wzmacnia w sposób wystarczający stopnia prawdopodobieństwa tej analogii. Kolejny problem jest następujący: dlaczego porównywać świat akurat do maszyny? Hume trzyma się zasady mówiącej, iż z obserwacji podobieństwa kilku znanych okoliczności możemy wnosić o podobieństwie okoliczności nieznanych, na przykład kiedy widzę ludzki tułów przysłonięty od góry, domyślam się, że za tą przesłoną musi się znajdować głowa. Stosując tę zasadę do świata, zauważa się, że – z tego, co do tej pory o nim wiemy – przypomina on bardziej roślinę lub zwierzę niż maszynę. Światem mogą kierować nie zasady rozumu (zamysłu), ale biologiczne zasady wegetacji,  Zob. D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej, tłum. Cz. Znamierowski, Warszawa: Fundacja Aletheia 2005 (dalej: Traktat), s. 226.  Dialogi, s. 24.  J. Hick, Argumenty za istnieniem Boga, tłum. M. Kuniński, Kraków: Znak 1994, s. 53.  Dialogi, s. 25.  Tamże, s. 59. 192 Milena Jakubiak rozrodczości10. Powrócę do tego zagadnienia przy omawianiu podobieństwa przyczyn. Unikalny charakter świata stanowi cechę diametralnie odróżniającą go od ludzkich wytworów11. Budowanie domu jest często obserwowalnym faktem, ale nie byliśmy nigdy świadkami powstawania choćby jednego wszechświata. Nawet gdyby aktualny sposób działania świata zastosować do sytuacji z jego powstania, to i tak nie zostałby spełniony humowski wymóg doświadczenia. By nastąpiło stałe nawykowe powiązanie pomiędzy dwoma ideami, niezbędna jest wielokrotna obserwacja następowania po sobie danych faktów12. Wydawanie jakichkolwiek sądów opartych na prawdopodobieństwie w odniesieniu do przedmiotu, który jest jedyny w swoim rodzaju, jest nieuprawnione – prawdopodobieństwo zajścia jakiegoś zdarzenia ustala się na mocy jego relacji do innych zdarzeń13. Musielibyśmy wielokrotnie zaobserwować powstawanie wszechświatów i wiedzieć, że powstają one tak jak domy i zegarki w wyniku czyjegoś zamysłu. Podsumowując, na słabe prawdopodobieństwo omawianej analogii wpływają dwa czynniki: zakres różnic i podobieństw pomiędzy wytworami człowieka a wszechświatem oraz ilość obserwowanych przypadków. Nawet gdyby uzasadnione było ustalenie pomiędzy nimi wystarczającego podobieństwa, to i tak można kwestionować poprawność samego wnioskowania z części o całości. Dlaczego jakiś mały fragment świata ma wyjaśniać jego powstanie? Równie dobrze można by ustalić okoliczności powstania i rozwoju człowieka tylko na podstawie tego, jak rosną jego włosy. Jeśli nawet przyjmiemy, że można (...truncated)