Japonia krainą seksualnych osobliwości?

MASKA 18/2013 Katarzyna Żarnowska JAPONIA KRAINĄ SEKSUALNYCH OSOBLIWOŚCI? Katedra Porównawczych Studiów Cywilizacji UJ Japonia umiera. Japonia wymiera. Japonia musi stawić czoła potężnemu kryzysowi demograficznemu, w czym wcale nie pomagają inne kryzysy, zwłaszcza ekonomiczny. Takie alarmujące tytuły i nagłówki można spotkać zarówno w prasie ogólnej i specjalistycznej czy w oficjalnych publikacjach naukowych, jak i w sensacyjnych artykułach. A wszystko to dotyczy kraju, który szczyci się szczególnym podejściem do spraw seksu i seksualności, czego przejawem jest między innymi wyjątkowo rozwinięty rynek usług i publikacji związanych z tą sferą życia. Jednocześnie od czasu do czasu słyszymy o mniej lub bardziej dziwnych zjawiskach – tworzonych zarówno przez amatorów, jak i przez profesjonalistów – dotyczących urozmaicania przeżyć intymnych, lub wręcz kierowania ich w zupełnie nieoczekiwanych kierunkach. Społeczeństwo japońskie, podobnie jak wiele innych społeczności w krajach rozwiniętych, ma znaczący problem z demografią. Niż demograficzny, zapoczątkowany w latach 80. XX wieku, trwa właściwie do chwili obecnej, generując już teraz liczne problemy gospodarcze, a także coraz bardziej pesymistyczne prognozy na przyszłość – przewidujące przykładowo spadek liczby 37 Katarzyna Żarnowska ludności kraju w 2100 roku do 55 mln, podczas gdy obecny stan populacji wynosi ok. 128 mln obywateli1. Przewidywania te opierają się dodatkowo na założeniach braku zmian w zakresie polityki demograficznej i emigracyjnej, które to obszary pozostają niebywale problematyczne. Rząd japoński podejmuje pewne nieśmiałe próby zwiększania wskaźnika urodzeń, choć nie przynoszą one spektakularnych rezultatów – skromne becikowe nie jest wystarczającą zachętą, by rodziny borykające się z długotrwałym kryzysem decydowały się na kolejne dzieci. Z kolei struktura japońskiego społeczeństwa oraz jego mentalność nie sprzyjają otwartości na pracowników z zagranicy, którzy jednak mogą stać się niezbędnym ogniwem uzupełniającym zmniejszające się zasoby siły roboczej. Według jednego z raportów Japonia powinna zacząć przyjmować po kilkaset tysięcy imigrantów rocznie, by zapewnić wystarczającą liczbę rąk do pracy, co jest szczególnie ważne także z powodu starzejącej się populacji, która znacznie obciąża finanse państwa2. Jednym z możliwych rozwiązań jest większa aktywność zawodowa kobiet, od niedawna także wspierana przez różne państwowe programy. Zjawisko to jednak również napotyka opór struktur zarówno zawodowych, jak i rodzinnych, jako że przywiązanie do tradycyjnych ról płciowych jest w społeczeństwie wciąż silne, mimo wielu zmian zachodzących wraz z upływem czasu i fluktuacji gospodarczych 3 . Jednocześnie coraz więcej Japonek odrzuca odwieczne role poświęcających się żon i matek, bardzo późno zawierając małżeństwa i późno też rodząc dzieci, a wiele z nich wybiera życie singielek. 1 A. Gordon, Nowożytna historia Japonii, Warszawa 2010, s. 436. Ibidem. 3 P. Dyszy-Chudzińska, Aktywizacja zawodowa kobiet jako remedium na spadek siły roboczej w Japonii oraz nadzieje i utrudnienia związane z tym procesem. [W:] Kulturowe i edukacyjne problemy rozwoju współczesnej Azji, red. J. Marszałek-Kawa, J. Węgłowska i E. Kaja-Pilas, Toruń 2012, s.132-163. 2 38 Japonia krainą seksualnych osobliwości? Japończycy nie chcą się więc rozmnażać. Co więcej, coraz częściej nie chcą też uprawiać seksu (!), co wydaje się mieć kilka sprzężonych ze sobą powodów4. Jako że te dwie sfery są nierozerwalnie ze sobą związane (pomińmy kwestie in vitro), kontekst w jakim funkcjonuje seksualność stanowi bardzo ważny czynnik dla problemów demograficznych. Oprócz wskaźników ekonomicznych, zwłaszcza kryzysu, wywołującego obawy o możliwości utrzymania dziecka/dzieci, przyczyn można poszukiwać w szeregu czynników kulturowych, takich jak: struktura rodziny, w tym także podział sfer i obowiązków domowych; postawy wobec różnorodnych zachowań seksualnych i oddzielenie ich od sfery bliskich i trwałych relacji międzyludzkich; wreszcie – niebywały postęp technologiczny, umożliwiający realizację potrzeb seksualnych w sposób coraz bardziej zdehumanizowany. Część tych zjawisk jest niewątpliwie udziałem wielu innych rozwiniętych gospodarczo społeczeństw, niektóre jednak stanowią unikalne japońskie fenomeny. Także kompleksowość i złożoność problematyki łączącej sferę demografii, seksualności i kultury popularnej to wyjątkowo ciekawe zagadnienie, któremu zresztą poświęca się coraz więcej uwagi w badaniach naukowych różnych dziedzin5. Jak w wielu miejscach na ziemi, w Japonii małżeństwo było przez wieki instytucją społeczną, mającą niewiele wspólnego z wolnym wyborem obu stron i głębokimi trwałymi uczuciami. Podległość kobiety, wynikająca z konfucjańskiego ułożenia hierarchii płci (także w obrębie zróżnicowanych i wyraźnie wyodrębnionych klas społecznych), była jedną z najtrwalszych zasad spajających japońskie społeczeństwo, a kobieca seksualność była regulowana przez pryzmat męskich celów i potrzeb. Małżeństwo było więc podstawą rodziny, najmniejszej komórki społeczeństwa, niezbędnej, by reprodukować kolejne po4 Japońskie sposoby na samotność [on-line:] http://www.emocje.net.pl/japonskie-sposoby-nasamotnosc/ [22.06.2013]. 5 Por. E. Rauch, M. Wilson, Bridges of The Unknown: Visual Desires and Small Apocalypses, 2007; Recreating Japanese Men, red. S. Frueshtueck, A. Walthall, 2011; D. Leheny, Think Global, Fear Local: Sex, Violence and Anxiety in Contemporary Japan. New York, 2006. 39 Katarzyna Żarnowska kolenia, a także by organizować i przekazywać pracę i poszczególne funkcje czy zajęcia. Związek mężczyzny i kobiety miał służyć przede wszystkim pojawieniu się dzieci, w zależności od klasy społecznej: jako dziedziców majątku, jako spadkobierców pola czy warsztatu, czy wreszcie – jako taniej siły roboczej, wszędzie zaś były one uznawane za spełnienie ważnego obowiązku wobec społeczeństwa i przodków (co miało także znaczenie rytualne i religijne). Kobieta w tym kontekście pełniła przede wszystkim rolę matki, rodząc i wychowując należycie dzieci, a także miała zaspokajać potrzeby seksualne męża, który w tym zakresie także miał znacznie więcej praw. Jednocześnie w epoce tej niezwykłemu rozwinięciu uległ świat usług seksualnych, nastawionych na zaspokajanie męskich żądz. W największych miastach powstawały specjalne dzielnice, zamieszkane przez gejsze i kurtyzany, umożliwiające za odpowiednią opłatą miłe spędzenie czasu – w zależności od kwoty i rodzaju wynajętych osób mogła to być elegancka i dowcipna konwersacja, prezentacja tańca i śpiewu lub też po prostu stosunek seksualny. Zarówno bogacący się systematycznie mieszczanie, jak i oderwani nierzadko od swoich rodzin, zmuszeni do tymczasowego zamieszkania w wielkich ośrodkach samurajowie, uznawali wizyty w dzielnicach rozkoszy za względnie normalny element codziennego życia, zwykły sposób na zaspokojenie potrzeb czy drogę do znalezienia prawdziwych emocji, które w instytucjonalnym małżeństwie niekoniecznie musi (...truncated)