The Participation of Bishop Philip of Fermo in the Wroclaw’s Dispute between Bishop Thomas II and Prince Henry IV

HISTORIA KOŚCIOŁA WROCŁAWSKI PRZEGLĄD TEOLOGICZNY 25 (2017) nr 2 DOI: 10.34839/wpt.2017.25.2.127-146 Ks. Norbert JerzaK UDZIAŁ BISKUPA FILIPA Z FERMO WE WROCŁAWSKIM SPORZE POMIĘDZY BISKUPEM TOMASZEM II A KSIĘCIEM HENRYKIEM IV Pod koniec XIII w. na terenie diecezji wrocławskiej przetoczył się kilkuletni spór pomiędzy wrocławskim biskupem Tomaszem II a księciem Henrykiem IV. Aby go załagodzić, a później doprowadzić do pokoju pomiędzy zwaśnionymi stronami, zaangażowało się wiele ważnych ówczesnych osobistości. Pośród nich był legat papieski na Węgrzech i w Polsce komes Filip de Casate (Casate Nuovo) biskup z Fermo1. 1 Diecezja firmańska sięgała swoją historią wieku III. W jej posiadaniu było wiele kościołów i klasztorów oraz stara katedra pod wezwaniem N.M.P. – podobnie jak to bywało w większości biskupstw włoskich. Pierwszym znanym biskupem był Fabio (580–598), a wybitniejszymi Udalryk (1057–1074), przyjaciel Piotra Damiani i kard. Felice Perettiego (1571–1577), który przeprowadził reformę trydencką i założył seminarium duchowne; do zabytków sztuki sakralnej należy romańsko-gotycka katedra S. Maria Assunta, której budowa została rozpoczęta w roku 1227 przez Jerzego z Como i przebudowana w 1789 przez C. Morellego. Ma ona bogate wyposażenie, m.in. w kaplicy Najświętszego Sakramentu tabernakulum w brązie wykonane przez G. Lombardo, sarkofagi z IV w. oraz bogaty skarbiec. Obecnie archidiecezja zajmuje 1334 km2 i liczy 278 000 mieszkańców, w tym 268 000 katolików, 220 parafii, 245 księży diecezjalnych i 91 zakonnych, 102 zakonników i 382 siostry. M. CatalaNi, De ecclesia firmana eiusque episcopis et archiepiscopis commentarius, Fermo 1783; P. Kehr, Regesta pontificum romanorum, t. 4, Weidmannos 1909, s. 134–146; LaNzoNi I 395; S. Prete, I santi martiri Alessandro e Filippo netta Mesa fermana, „Communio viatorum” 5 (1961); F. MaraNesi, Guida storica ed artistica delia citta di F., Fermo 1944; S. Prete, Fermo, [w:] Enciclopedia Cattolica, t. 5, Firenze 1980, s. 1174n; Annuario Pontificio, Roma 1986; A. Weiss, Fermo, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 5, Lublin 1989, kol. 136; Por. G. MoroNi, Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica, t. 24 (Fermo), Venezia 1844, s. 5nn. 128 Ks. Norbert Jerzak Zanim przejdziemy do ukazania ważnej roli legata papieskiego Filipa w podjętej sprawie, warto wspomnieć, że osoba komesa jest dość mało znana w środowisku historyków. Sporo miejsca poświęcili poznaniu tej osoby i jej dokonań: Ferdinando Ughelli2 , Michele Catalani3, a na polskim gruncie Kazimierz Gołąb4 i Tadeusz Silnicki 5. Ze skąpo zachowanych źródeł można wywnioskować, że jego systematyczne wspinanie się po szczeblach hierarchii kościelnej zawdzięcza przede wszystkim poparciu krewnych, którzy na terenie Włoch cieszyli się dużymi wpływami. Umiejętności, z jakimi rozwiązywał wiele ważnych spraw, świadczą dodatkowo o jego wysokich kwalifikacjach i zdolnościach dyplomatycznych. Wykształcenie zdobywał na początku w Mediolanie, z którym związana była rodzina Casati6 . Zapewne też i ona zatroszczyła się o to, aby dość szybko awansował do godności archidiakona7. Mając pozycję i chęć do dalszego pogłębiania wiedzy, udaje się do Bolonii, by w murach sławnego uniwersytetu podjąć studia prawnicze. W przyszłości pozwolą mu one na fachowe opracowanie w 1279 r. statutów budzińskich. Po skończonych studiach udaje się do Mantui. Do marca 1273 r. pełnił tu funkcję prepozyta kapitulnego. Poznawszy realia polityki rzymskiej i do tego mając umiejętności zdobywania sobie przychylności określonych, wysoko postawionych w hierarchii kościelnej osób, pozyskuje najwyższy i najpoważniejszy urząd w dotychczasowej swojej karierze – nominację na biskupa Fermo 8 . Urząd objął po biskupie Gerardzie, który rządził diecezją w latach 1250–12729. Dla Filipa był to punkt zwrotny w jego kościelnej karierze, niedługo bowiem po objęciu biskupstwa pojawiają się propozycje bliskiej współpracy, najpierw z papieżem Grzegorzem X, który powierzał mu wiele ważnych funkcji w Kurii Rzymskiej, a później z jego następcą Mikołajem III. Ten ostatni za wierną służbę obdarzył Filipa godnością F. Ughelli, Italia Sacra, t. 2, Venetiis 1717. M. Catalani, dz. cyt., s. 189–193. 4 K. Gołąb, Biskup Filip z Fermo i jego statuty legackie z roku 1279 r., „Roczniki Historyczne” 26 (1960), s. 255–264; Tenże, De Philippo Firmano episcopo eiusque statutis legativis anno 1279, „Revista Española de Derech Canonico” 16 (1961), s. 187–200. 5 T. Silnicki, Dzieje i ustrój Kościoła katolickiego na Śląsku do końca wieku XIV, Warszawa 1953, s. 180–183; Tenże, K. Gołąb, Arcybiskup Jakub Świnka i jego epoka, Warszawa 1956, s. 140–144; zob też C. Deptuła, Filip bp, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 5, kol. 199. 6 Por. Dizionario storico-blasonico, t. 1, Pisa 1886, s. 249; Enciclopedia storico-nobiliare italiana, t. 2, Milano 1929, s. 349n; A. Visconti, Storia di Milano, Milano 1952. 7 Les registres de Nicolas III (1277–1280), D’apres les manuscrits orginaux des archives du Vatican par M. Jules Gay, Paris 1898, nr 231, s. 87; K. Gołąb, Biskup Filip…, s. 255. 8 Les registres de Gregoire X (1272–1276), Recueil des bulles de ce pape. Publiees ou analysees. D’apres les manuscrits orginaux des archives du Vatican par M. Jean Guiraud, Paris 1892, nr 142. 9 C. Eubell, Hierarchia catholica medii aevi, t. 1, Monasterii 1913, s. 249; P. Gams, Series episcoporum, Graz 1957, s. 692. 2 3 Udział biskupa Filipa z Fermo we wrocławskim sporze 129 papieskiego kapelana i wikarego, archidiakona mediolańskiego i profesora prawa w Rzymie10 . Z jego polecenia przeprowadził wizytacje kanoniczne licznych kościołów i klasztorów włoskich, położonych nawet poza diecezją firmańską. Na plan pierwszy wybija się tu jego misja w Gubbio z 1278 r., podczas której reformuje kapitułę, wydając wiele postanowień zatwierdzonych następnie przez Stolicę Apostolską11. W ich przygotowaniu i redagowaniu pomagał mu notariusz Filip z Kremony. Warto tu wspomnieć, że jego obecność u boku legata Filipa spowodowana była rzeczywistym brakiem osób, które pełniłyby taką funkcję na Węgrzech. Choć Węgry znały już w XII stuleciu w swych dalmatyńskich posiadłościach włoski typ notariatu publicznego, to jednak na większości podległych im ziem notariusze publiczni pojawili się w otoczeniu legatów papieskich w ciągu XIII stulecia12 . Rodzimych jednakże wtedy nie było i słusznie donoszono legatowi Filipowi z Fermo w 1280 r., że „in partibus istis usus tabellionum non est”13. Odpowiedzią legata na zaistniały problem była kwestia załatwienia dla nich prawa mianowania notariuszy. Później dostrzegamy korzystanie z ich usług przez legata w trakcie swej misji. Zdołał także nakłonić arcybiskupa i kapitułę ostrzyhomską, aby w 1279 r. zaufali instrumentowi sporządzonemu przez jego włoskiego notariusza, gdy chodziło o nadanie posiadłości ze strony możnego i należało się spodziewać, że odbiorcy w zgodzie z obyczajem węgierskim skorzystają raczej z dokumentu „loci credibilis” kolegiackiej kapituły w Budzie, gdzie owa czynność (...truncated)