Marmury królewskie - problematyka badań i metod konserwacji

Wiesław Procyk Marmury królewskie - problematyka badań i metod konserwacji Ochrona Zabytków 54/3 (214), 252-264 2001 Wiesław Procyk Katedra Konserwacji i Restauracji Rzeźby Kamiennej i Elementów Architektonicznych ASP, Warszawa MARMURY KRÓLEWSKIE — PROBLEMATYKA BADAŃ I METOD KONSERWACJI Rozkwit sztuki w epoce gotyku i wczesnego rene sansu w Środkowej Europie wiąże się m.in. z aktyw nością artystyczną włoskich i niemieckich rzeźbiarzy na dworach królewskich. Wraz z importem ich sztuki docierają do Polski tzw. marmury królewskie1, m.in. czerwone marmury pochodzące z kamieniołomów niedaleko Hallein, położonych na południe od Salz burga. Z tamtejszych wyrobisk — Adnet, Puch i Obe ralm pozyskiwano trzy odmiany „plamiste” o bar wach: czerwonej — tzw. rotscheck2, żółtej — scheck i ciemnowiśniowej — rottropf. Wyjątkowej urody m ar mur z łomów na terenie Węgier był eksploatowany w Siszke3, z kamieniołomów leżących pomiędzy Budą i Esztergomem (Ostrzyhomem) oraz z kamieniołomu u stóp góry Gerecse. Niezwykły charakter tych skał docenił, jako pierw szy, węgierski król Bella III. Przeszczepiając z Bizan cjum przywilej „królewskiej purpury” — przypisał władcom wieczyste obcowanie w otoczeniu tej m ate rii. Zgodnie z europejską modą panującą także na dworze polskim wykonano na Wawelu z odmian salz burskich nagrobek Kazimierza Jagiellończyka, a z wę gierskich — nagrobki Kazimierza Wielkiego, Włady sława Jagiełły oraz monumenty z Kaplicy Zygmuntowskiej4. W kontekście historycznych przemian i rosną cego zapotrzebowania na ten wybrany surowiec, roz poczęto wydobycie kamienia z tej samej formacji na terenach rodzimego „zagłębia chęcińskiego” : z ławic kalcytycznych m armurów z góry Zelejowa nazywa nych „różanką zelejowską” oraz z pasma Góry Zam kowej i Miedzianki. Niemal równocześnie nastąpiła eksploatacja kolejnych złóż wapieni dewońskich od krytych w wyrobiskach pasma Bolechowickiego, Czer wonej Góry i Grzbietu Zelejowskego. Znacznie póź niej, bo w wieku XVI, osobną pozycję pośród m arm u rów królewskich zajęły zlepieńce zygmuntowskie (cechsztyńskie), których wydobycie rozwinęło się na południowych zboczach Czerwonej Góry. Tajemnicza głębia ceglastej czerwieni i ornam ent barwy marmurów, które przez wieki tak fascynowały ówczesnych władców, wynika z zawartości drobno rozsianych tlenków i wodorotlenków żelaza, pośród których niepodzielnie dominuje getyt (Fe^C^- H 20 ) (il. 1). Brunatne i ciem nobrunatne zabarwienie zwią zane jest z większą domieszką limonitu (2Ее2О з‘ ЗНтО), pozostałe kolory są pochodzenia węglanowe go. Badania naukowe, które prowadzę od kilku lat przy kilkudziesięciu zabytkach wyrzeźbionych w m ateria łach z różnych łomów, dowiodły, że omawiane wapie nie okresu dewońskiego wykazują dymorfizm struktu ry wewnętrznej. W obrębie jednej masy kamiennej wy stępują dwie fazy: zbita i miękkah Faza zbita uformowała się ze zróżnicowanych, kryptokrystalicznych tworów materii mikrytowej oraz partii 0 lepszym stopniu krystaliczności — w postaci gruzełków i bioklastów6. Do niej należą także brekcyjne żyły kalcytyczne7 o wtórnie wykształconych kryształach. Faza miękka wykazuje budowę linearną. Kształtują ją struktury sekrecyjnes, które rysują się wyraźnie w mikroskopie skaningowym (SEM) w postaci żył zbudowanych z kalcytu oraz pakietów ilasto-żelazistych (il. 2-9). Bardzo interesująco przedstawia się poniższe zestawienie tychże form w odniesieniu do ich proweniencji złożowej. Badania m ikrostrukturalne SEM umożliwiły zarejestrowanie zespołu podobieństw 1różnic w obrębie opisanych faz, pod kątem potencjal nej migracji środków wzmacniających, z zakresu che mii konserwatorskiej. Wewnątrz fazy zbitej średniowiecznych i wczesnorenesansowych epitafiów ze słowackich Koszyc (ił. 2 i 3) obserwujemy bardzo zwartą budowę i stosunkowo małą porowatość efektywną, podobnie jak w rzeźbie biskupa Stanisława z nagrobka Żółkiewskich w ko ściele św. Wawrzyńca w Żółkwi (ił. 7). Są to struktury o małej drożności śródkapilarnej i dużej wytrzymało ści wietrzeniowej. 1. Tzw. marmury królewskie to grupa żelazistych wapieni zbitych — organodetrytycznych (okruchowych organicznych), uform ow a nych w okresie dew ońskim ery paleozoicznej. Dla ułatwienia przy jęto dla nich nazwę potoczną odnoszoną w rzeczywistości do mar m urów w pełni wykrystalizowanych. Budowa i procesy wietrzenia zabytków wykonanych z tego materiału są analogiczne do procesów przeobrażeń zachodzących w swobodnej erozji skał, dlatego zasto sow ano term inologię geologiczną. 2. P. Lovei, D er dichte rote Kalkstein — der rote M arm or in der Kunst des m ittelalterlichen Ungarn, „Ars Hungarica” X X , 1992, nr 2, s. 15. 3. Tamże. 4. P. M rozow ski, Polskie nagrobki gotyckie, W ydaw nictw o Zamek Królewski w W arszawie, W arszawa 1994, s 49. 5. W. Procyk, M arm ury królewskie. Z jaw isko w ietrzenia i problem y konserwacji, ASP, W arszawa 1998, s. 24. 6. Bioklasty — pokruszone szczątki organiczne, w ęglanow e wystę pujące w skałach osadow ych. Por. W. Ryka i A. M aliszewska, S łow nik petrograficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1985, s. 256. 7. U tw orzone w tórnie z kalcytu w miejscu spękań tektonicznych, tamże, s. 55. 8. Sekrecja to skupisko m inerałów wypełniających pustkę w skale, złożon e z m inerałów wytrąconych w obrębie tej skały. Sekrecja lateralna utw orzona z substancji wytrąconych z bezpośredniego otoczenia. Słow nik geologii dyn am iczn ej (dalej: SGD), W ydawnic twa G eologiczne, Warszawa 1985, s. 2 22. 252 1. P łaskorzeźbiony d eta l z m armuru królewskiego z nagrobka Piotra N aw ojow skiego z kościoła parafialnego w N a w ojow ej k. N ow ego Sącza. Fot. W. Procyk 1. Bas relief deta il m ade o f royal marble from a tom bston e o f P iotr N aw ojow ski in the parish church in N aw ojow a near N o w y Sącz. Photo: W. Procyk Inaczej prezentują się formy tej samej fazy postrze gane we współczesnym materiale porównawczym po zyskanym nieopodal jaskini Domica w tzw. Słoweń skim Krasie (ił. 4) oraz w próbkach o analogicznej bu dowie pochodzących z cokołu kościoła św. Stefana w Budapeszcie (ił. 5) czy też w barokowym przedprożu z dawnego lapidarium pałacu Szustra w Warszawie (ił. 8). Okruchy materiału klastycznego bezładnie upakowują się w skupiskach gruzełków, w rozproszonej przestrzeni porowej o zróżnicowanej intensywności, a znaczna część kapilar tworzy konfiguracje uporząd kowane o charakterze strumieniowym. Są to kolejne systemy umożliwiające przepływ roztworów śródskalnej wilgoci lub ewentualnych konsolidantów. Powyżej omówione próbki mają bardzo podobny ornament barw i tę samą gamę czerwieni — cechy charaktery styczne dla tzw. marmurów węgierskich9. Przybliżone proporcje partii zlepionych w większe bryły, w stosunku do bardziej porowatych, zauważamy w fazie zbitej barokowych epitafiów, z kruchty archikolegiaty w Tumie pod Łęczycą (il. 6) wykonanych z marmurów z rodzimych Bolechowie. Analogie te ry sują się także wewnątrz renesansowej rzeźby z nagrob ka nieznanego rycerza w loży masońskiej Zamku Kró lewskiego w Warszawie (...truncated)