Oświeceniowa wizja nauki w ujęciu Józefa Sołtykowicza, jako przykład refleksji filozoficznej z kręgu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego

Semina Nr 17 Scientiarum 2018 s. 145–166 DOI: http://dx.doi.org/10.15633/ss.3518 Sylwia Psica Oświeceniowa wizja nauki w ujęciu Józefa Sołtykowicza, jako przykład refleksji filozoficznej z kręgu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego Pochwała nauki na gruncie polskiej literatury pojawiła się dość wcześnie, bo już w średniowieczu, jednak podkreślenia jej społecznej roli dokonało dopiero oświecenie1. Działacze tej epoki za swój cel uznali między innymi reformę edukacji, która w drugiej połowie XVIII wieku była przestarzała. We wszystkich trzech ośrodkach akademickich (Krakowie, Lwowie i Wilnie) ceniono scholastykę i wykładano filozofię perypatetycko-tomistyczną2. Z powodu krytykowania przez wykładowców uniwersyteckich oświeceniowej myśli przenikającej do Polski z zagranicy intelektualną stolicą Polski stała się Warszawa3. Nie posiadała ona wówczas własnej szkoły wyższej, ale poprzez założenie Collegium Nobilium, działania Komisji Edukacji 1 Patrz: B. Suchodolski, Kilka refleksji nad dziejami nauk przyrodniczych w Polsce, w: Zarys dziejów nauk przyrodniczych w Polsce, red. J. Kuryłowicz i in., Warszawa 1983, s. 30. Autor odwołuje się do treści aktu fundacyjnego Uniwersytetu Krakowskiego oraz przytacza fragment traktatu o istocie prawa Stanisława Zaborowskiego, w którym nauka została porównana do światła oświecającego całe królestwo. 2 Patrz: J. Skoczyński, J. Woleński, Historia filozofii polskiej, Kraków 2010, s. 200–201. 3 Patrz: J. Skoczyński, J. Woleński, Historia filozofii polskiej, dz. cyt., s. 201. 146 Sylwia Psica Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych tacy działacze, jak Stanisław Konarski, Hugo Kołłątaj czy Grzegorz Piramowicz, rozpoczęli przemiany edukacyjne, które sprawiły, że „w początkach XIX w. szkoły polskie kształciły na normalnym europejskim poziomie”4. Zły stan edukacji wynikał również z niskiego poziomu badań naukowych, których rozwój i unowocześnianie były jednymi z celów oświeceniowych. Były one realizowane między innymi przez towarzystwa naukowe, których gwałtowny przyrost nastąpił w XVIII wieku. W czasach saskich o ożywieniu życia kulturalnego świadczą powstałe w Gdańsku towarzystwa naukowe: Societas Litteraria (1720) i Naturforschende Gesellschaft (1742)5. Dynamiczny rozwój pozauniwersyteckich organizacji naukowych nastąpił jednak w okresie stanisławowskim, gdy zaczęły działać: Warszawskie Towarzystwo Fizyczno-Chemiczne (1767), Towarzystwo Ludzi Dobro Publiczne i Nauki Kochających (1771, Warszawa), Związek Filantropów (1787, Kraków), Towarzystwo Krytyczne (1788, Warszawa), Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (1800) i Towarzystwo Naukowe (1816, Kraków)6. Pierwsze posiedzenie publiczne ostatniego z wymienionych towarzystw odbyło się 25 lutego 1816 roku, ale za datę powstania TNK uznaje się rok 1815, gdy Rada Rektorska Uniwersytetu Jagiellońskiego uchwaliła projekt statutu, a władze Wolnego Miasta Krakowa zatwierdziły akt jego powołania7. Danuta Rederowa zwróciła także uwagę, że towarzystwo to, jako drugie z kolei w kraju, miało charakter ogólny, następnie „w latach 1832–1856 było jedynym tego rodzaju na ziemiach polskich”8, zaś w 1872 roku zostało przekształcone w pierwszą polską akademię nauk. Autorka przypomina również, że prekursorską myśl ustanowienia towarzystwa naukowego w ramach wydziałów uniwersyteckich powziął Hugo Kołłątaj, który w 1776 roku przygotowywał reformę Akademii J. Skoczyński, J. Woleński, Historia filozofii polskiej, dz. cyt., s. 201. Patrz: J. Skoczyński, J. Woleński, Historia filozofii polskiej, dz. cyt., s. 202. 6 Patrz: J. Skoczyński, J. Woleński, Historia filozofii polskiej, dz. cyt., s. 202. 7 Patrz: Kalendarium Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, http://tnk. krakow.pl/o-towarzystwie/kalendarium/ (02.02.2019). 8 D. Rederowa, Powstanie i ustrój Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (1815– 1872), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” t. 14/1 (1969), s. 53. 4 5 Oświeceniowa wizja nauki w ujęciu Józefa Sołtykowicza… 147 Krakowskiej9. Z powodu sprzeciwu rządu porzucił pomysł, do którego powrócił prawie 30 lat później, opracowując w 1809 roku Urządzenie Szkoły Głównej Krakowskiej. Planowane przez niego otwarcie Instytutu Akademickiego zostało jednak zablokowane przez władze10, a ostatecznie powstanie towarzystwa umożliwiły starania Samuela Bandtkiego i Walentego Litwińskiego. Warto tu również dodać, że obraz myśli filozoficznej uczonych z kręgu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dotychczas nie doczekał się należytego opracowania. Wymaga to uzupełnienia, gdyż można przypuszczać, że działalność uczonych z kręgu TNK znacznie wpłynęła na rozwój refleksji filozoficznej w Krakowie. Niestety okres XIX wieku często stereotypowo wpisywany jest w „sztywne ramy jasno wyznaczonych epok”11, co wypacza światopogląd członków TNK, których myśli nie można jednoznacznie przyporządkować ani do filozofii romantycznej, ani do pozytywizmu warszawskiego. Szerokie spektrum zainteresowań tych uczonych, widoczne choćby w publikacjach na łamach rocznika TNK, można za to analizować w kontekście oddziaływania myśli oświeceniowej. W niniejszym artykule w taki sposób prześledzimy refleksję filozoficzną Józefa Sołtykowicza, zwracając jednocześnie uwagę na znaczenie jego rozważań dla rozwoju polskiej kultury naukowej. 1. Tło wystąpienia Sołtykowicza Towarzystwo Naukowe Krakowskie, którego członkiem od 1816 roku był Józef Sołtykowicz, za jeden ze swoich celów uważało rozwijanie badań naukowych w Krakowie, co czyniono pomimo wielu 9 Patrz: D. Rederowa, Powstanie i ustrój Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (1815–1872), dz. cyt., s. 56. 10 Patrz: D. Rederowa, Powstanie i ustrój Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (1815–1872), dz. cyt., s. 56. 11 P. Polak, Między koniecznością a utopią. Józefa Kremera koncepcja filozofii przyrody w kontekście szybko rozwijającej się nauki, w: Genus Vitae. Księga pamiątkowa dedykowana panu profesorowi Marianowi Józefowi Wnukowi, red. S. Janeczek, Z. Wróblewski, A. Starościc, Lublin 2019, s. 258. 148 Sylwia Psica niesprzyjających czynników12. Jego członkami byli profesorowie uczelni, a także powołani członkowie honorowi i korespondencyjni. Zadaniem Towarzystwa, jak głosił opracowany przed Samuela Bandtkiego Statut, było przyczynienie się do rozwoju wszelkich nauk, propagowanie wiedzy potrzebnej narodowi, „rozszerzenia światła, rozkrzewienia sztuk, przemysłu i kunsztów w Narodzie”13. Członkowie TNK uczestniczyli w comiesięcznych posiedzeniach, na których odczytywali swe prace, a niektóre z nich były następnie drukowane w „Rocznikach” Towarzystwa, które zaczęły wychodzić od 1817 roku. Towarzystwo utrzymywało się głównie ze składek członkowskich, co w późniejszym czasie miało wpływ na czasowe wstrzymanie publikacji, ze względu na trudności materialne, a także małe zainteresowanie rocznikiem ze strony społeczeństwa14. Podjęta przez Bandtkiego i Litwińskiego inicjatywa spotkań elity intelektualnej Krakowa odpowiadała zwyczajom tamtego okresu. W Europie XIX wieku wydawano wiele czasopism naukowych i podręczników, pojaw (...truncated)