Некаторыя асаблівасці часава-прасторавай структуры рамана Янкі Брыля “Птушкі і гнёзды”

BIAŁORUTENISTYKA BIAŁOSTOCKA TOM 6, ROK 2014 Анна Альштынюк Беласток Некаторыя асаблiвасцi часава-прасторавай структуры рамана Янкi Брыля “Птушкi i гнëзды” Для гэтай кнiгi я аддау свайму герою многае з перажытага. А усë ж яна – “не аутабiяграфiя, а – бiяграфiя адной душы”, расказ пра яшчэ адзiн шлях да святла, пра яшчэ адно месца у страi яго абаронцау 1, – адзначыу  Янка Брыль у пралогу да адзiнага дагэтуль у беларускай лiтаратуры лiрычнага рамана “Птушкi i гнëзды” (1964). Пiсьменнiк вывеу  у сваiм творы героя, у якiм скандэнсаваны лëс усяго пакалення яго аднагодкау  з заходнебеларускiх вëсак. I, як падкрэслiу  Серафiм Андраюк, такая пазiцыя характэрная менавiта для творчай манеры Янкi Брыля: Увогуле разнастайныя творы пiсьменнiка уя уляюць з сябе у  сукупнасцi гiсторыю духо унага росту i стана улення чалавека, фармавання i прая улення яго як iндывiдуальнасцi i асобы, гiсторыю ягонага выхаду у  вялiкi свет жыцця. Чалавека не абстрактнага, не наогул, а чалавека пэ унага часу i пэ унай мясцовасцi: час i месца у  Брылëвых творах выключна адчувальныя2. У адрозненне ад эпiчнага рамана у  лiрычным рамане iснуе адзiн цэнтр, адзiн герой, унутранае жыццë якога з’яу ляецца прадметам мастацкага адлюстравання. Вобраз галоу нага героя рамана Алеся Руневiча выяу ляецца адначасова у  розных пластах часу, яго характар 1 Я. Б р ы л ь, Збор твора у у чатырох тамах, Мiнск 1968, т. 3, с. 6. Далей пры спасылцы на гэта выданне у  дужках падаецца старонка. 2 С. А н д р а ю к, Думаючы пра вечнае, бачыць штодзëннае..., [у:] Янка Б р ы л ь, Запаветнае. Выбраныя творы, Мiнск 1999, с. 14. 206 АННА АЛЬШТЫНЮК раскрываецца у  асацыятыуным патоку, у якiм злiлiся мiнулае, сучаснае i будучае3. Часава-прасторавая структура вызначае жанравыя асаблiвасцi рамана. Вольга Нiкiфарава аб гэтым пiша так: Сюжэтна-кампазiцыйная структура “кнiгi адной маладосцi” таксама прыстасавана да мастацкага у васаблення унутранага жыцця лiрычнага героя. Таму у  творы, як i у чалавечай памяцi, суiснуюць розныя пласты часу, i выя уленчы план успамiна у чаргуецца з планам рэальнасцi. У адпаведнасцi з лiрычным чляненнем рэчаiснасцi адлюстраванне драбнiцца на асобныя эпiзоды-кадры, сувязь памiж якiмi забяспечвае асацыяты уна-вобразнае мысленне героя i а утара-апавядальнiка4. Асноу ныя падзеi рамана разгортваюцца ад выбуху Другой сусветнай да пачатку Вялiкай Айчыннай вайны. Такiм чынам, фабульны час твора змяшчаецца у  двух гадах. Пры гэтым у рамане скандэнсаваны падзеi, што адбывалiся на працягу дваццацi гадоу . Зразумела, у “Птушках i гнëздах” апiсваецца не скразная плынь часу, а толькi выбраныя, iстотныя для у васаблення ау тарскай канцэпцыi яе фрагменты, чым забяспечваецца сцiсласць тэксту. Польскi даследчык Казiмер Выка, разважаючы аб часе у  структуры мастацкага твора, падкрэслiу : Powieść ustawia własne początki czasowe, a iluzja czasu powieściowego jest iluzją pewnego continuum czasu, który zaczyna płynąć od miejsca i do miejsca wyznaczonego przez autora. (...) Sam idealny punkt czasu, od którego czas powieściowy danego utworu poczyna się rozwijać, ważny jest jedynie ze względu na zdarzenia, jakie nastąpią później w powieści5. Янка Брыль дасягае вызначанай мэты: адлюстроу вае духоу ны рост героя, дзякуючы вызначэнню якраз такога iдэальнага пункту, бо паказвае Алеся Руневiча у  месцы, дзе гэты рост абвастраецца, iнтэнсiфiкуецца, што адбываецца у  лагеры для ваеннапалонных. Любоу  i туга па Радзiме у змацняюцца у  жорсткiх абставiнах i змушаюць маладога чалавека шукаць адказу на адвечныя быцiйныя пытаннi аб уласным прызначэннi, аб тым, адкуль ëн i куды iдзе. Катэгорыя часу арганiзуе лëс галоу нага героя у  цыкл своеасаблiвых падарожжау , калi канец аднаго з’яу ляецца пачаткам наступнага. 3 Беларуская савецкая проза. Раман i аповесць, пад рэд. В. В. Барысенкi, П. К. Дзюбайлы, Мiнск 1971, с. 419. 4 Гiсторыя беларускай лiтаратуры ХХ стагоддзя: У чатырох тамах, Мiнск 2001, т. 3, с. 507. 5 K. W y k a, Teoria czasu powieściowego. Wygląd problemu, [w:] Genologia polska. Wybór tekstów, Warszawa 1983, s. 327. НЕКАТОРЫЯ АСАБЛIВАСЦI ЧАСАВА-ПРАСТОРАВАЙ СТРУКТУРЫ... 207 Пiсьменнiк паказвае галоу нага героя падчас службы у  польскiм войску, у нямецкiм лагеры для ваеннапалонных, падчас уцëкау  з палону, у партызанскiм атрадзе. Аднак Алесь Руневiч увесь час у руху не толькi таму, што яго пераводзяць з месца на месца (як палонны ëн працуе, напрыклад, у маëнтку, на гуце, на заводзе крыштальнага шкла), што ëн уцякае з палону, але i таму, што сiстэматычна, амаль бесперапынна адбывае падарожжы у  мiнулае. Часава-прасторавая плынь твора пашыраецца дзякуючы разнастайным пераходам у  сферу у нутранага жыцця Алеся Руневiча, яго падсвядомасцi, памяцi. Я. Брыль актыу на у водзiць у фабульны час “Птушак i гнëздау ” рэтраспекцыйныя сцэны. Першы такi зварот у мiнулае чытач знаходзiць ужо на самым пачатку твора. Дзеянне першага раздзела пачынаецца у  чэрвенi саракавога года у  лагеры для ваенпалонных, але амаль адразу галоу ны герой пераносiцца ва у спамiнах у мiнулы год i бачыць сябе салдатам польскага войска. Пазней, пад уплывам пачутай песнi, Алесь Руневiч адбывае “падарожжа у  найлепшае” i чытач знаëмiцца з вялiкiм адрэзкам часу з дзяцiнства галоу нага героя – пераносiцца у  шчодра напоены святлом, далëкi i блiзкi, нiбыта у радасным сне, вялiкi чарнаморскi горад (33). Пiсьменнiк iмкнецца агульна акрэслiць час асобных падзей (на трэцiм годзе Алесь цяжка i доуга хварэу (34), Алесю толькi што пайшоу пяты год (37), да наступнай зiмы яны абжылiся (49), звяртае у вагу на жыццëвыя павароты: пераезд у вëску, смерць бацькi. Аднак першыя у спамiны перадаюцца згодна з дзiцячым светау спрыманнем i расплываюцца у ружовай, мiлай iмгле чалавечага досвiтку, i памяць захоувае толькi паасобныя малюнкi (34). Такiм чынам, успамiн аб вяртаннi бацькi з вакзала пераходзiць ва успамiн аб моры, што у  сваю чаргу спалучаецца з вобразам мацi, якая мые бутэльку. Аднак, звяртаючыся у  дзiцячыя гады, пiсьменнiк не паддаецца дыктату мiфалагiзацыi, iдэалiзацыi далëкага часу i паказвае як радасць, так i смутак раннiх гадоу . Вiдавочна, фабульны час рамана не мае храналагiчнай паслядоу насцi, бо Я. Брыль выкарыстоу вае прыëм “плынi свядомасцi”, i дастаткова штуршка, якi пераносiць галоу нага героя па часе i прасторы: у гады маленства, юнацтва, на парог сталасцi. Па-рознаму акцэнтуюцца гэтыя пераходы з адной у другую часавую перспектыву. Найчасцей Я. Брыль прама гаворыць пра рэфлексii галоу нага героя, выклiканыя мiнулым: I ëн задумауся пра iншую – пра далëкую, родную прыгажосць (97), Алесь зацiх, задумауся... (153), Харошай радасцю прыйшоу, праплыу карцiнай суровай зiмы успамiн (192), Па нейкай 208 АННА АЛЬШТЫНЮК унутранай сувязi Алесь успамiнае два здарэннi (303), Тры пачуццi, тры вобразы ажылi у яго памяцi пад гукi музыкi (341). Польскi даследчык Рышард Гандкэ, разважаючы аб асаблiвасцях часавай структуры у  лiтаратурнай выдумцы, звярнуу  увагу на д (...truncated)