Gülmece ve Gülme Kaynağı Olarak Sözcük Oyunları

Dil ve Edebiyat Dergisi / Journal of Linguistics and Literature, 11:1, 17-43, 2014. GÜLMECE VE GÜLME KAYNAĞI OLARAK SÖZCÜK OYUNLARI 1 Puns as Sources for Humor and Laughter Aygül Uçar 2 Mersin Üniversitesi Özet: Gülmece ve gülme insanların günlük hayatta pek çok farklı duruma verdikleri tepkiler arasındadır. Bütün insanlar doğal olarak gülünç konuşma ve davranışa katılır. Dolayısıyla, gülmece günlük etkileşimlerin temel görünümlerinden birini temsil eder. Bu nedenle, gülmenin nedenleri ve neyin gülmeceyi oluşturduğu gibi konular Platon ve Aristoteles’ten beri merak edilmiş ve gülmece sürekli gelişen bir çalışma alanı olmuştur. Gülünçlüğün teatral bir form olarak ortaya çıkmasının nedenlerinden biri de insanların gülme yoluyla aldıkları hazdır. Gülmeye kaynak oluşturan gülmece ulamlarından bir tanesi de sözcük oyunlarıdır. Sözcük oyunları kısaca sözcüklerin genellikle birbiriyle bağdaşmayan iki ya da daha fazla anlam gösterecek şekilde kullanımı ve böylece komik etkinin yaratılması şeklinde tanımlanabilir. Bu çalışmada, sözcük oyunları Komedi Dükkanı adlı televizyon programının video kayıtlarının çevriyazıya aktarılmasıyla oluşturulan özel amaçlı özgün derlemden elde edilen örnekler üzerinden incelenmiştir. Stand-up ve durum komedisi gibi diğer gülmece türlerinden farklı bir yapıya sahip olan ve bu nedenle yeni bir gülmece türü olarak tanımlanan Komedi Dükkanı’nda kullanılan sözcük oyunu örnekleri ele Bu çalışma Mersin Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi tarafından desteklenmiştir. Proje no: BAP-FEF-İDE (AU) 2010-5 A. 2 1 18 A. UÇAR alınarak sınıflandırılmış ve tür açısından farklılıkları ortaya konmuştur. Anahtar Sözcükler: Sözel gülmece, gülme, sözcük oyunları, özel amaçlı derlem, tür Abstract: Humor and laughter are among the reactions people give in their daily lives. All people naturally participate in humorous speech and behavior. Therefore, humor represents one of the main aspects of everyday interactions. Consequently, the issues like the reasons of laughter and what constitutes humor have been questioned since Plato and Aristotle and humor has become a field that has been developing continuously ever since. One of the reasons that humor has come out as a theatrical form is the pleasure people take in laughing. Punning is one of the categories which are the source for laughter. Puns can be defined shortly as the use of words in a way that suggests two or more meanings which are usually incompatible and thus the creation of humorous effect. In this study, the puns collected from the specialized authentic corpus which is built from the transcriptions of the video recordings of the television show Komedi Dükkanı ‘Comedy Shop’ are analyzed. The instances used in Komedi Dükkanı ‘Comedy Shop’, which has a different structure from other humor genres like stand-up and sitcoms and thereby is defined as a new humor genre, are categorized and the differences in terms of genre are presented. Keywords: Verbal humor, laughter, puns, specialized corpus, genre 1. GİRİŞ İnsanların günlük hayattaki davranışlarına bakıldığında pek çok farklı duruma gülmece ve gülmeyle tepki gösterdikleri fark edilir. Bu yüzden, gülmecenin günlük konuşmaların temel görünümlerinden birini temsil ettiği ve bütün insanların doğal olarak gülünç konuşma ve davranışa katıldığı söylenebilir. Gülmece kişiyi sorunlardan uzak tutar ve onları kişiselleştirmek yerine somutlaştırmaya olanak sağlar. Böylece, sorunlar gülmece sayesinde ayrı bir benliğin geçici parçası, başka bir deyişle, oynanacak nesne haline gelirler (Goldstein, 1976: 110). Platon’dan belki de daha öncesinden beri, insanların neye güldüğü ve neyin gülmeceyi oluşturduğu konusu yüzyıllardır araştırmacıların ilgisini çeken bir alandır. Platon ve Aristoteles gibi filozoflar sürekli gelişen bir alan olan gülmece çalışmalarının temelini atmışlardır. Ancak herkesin ne olduğunu bilmesine karşın, gülmecenin SÖZCÜK OYUNLARI 19 tanımını yapmak zordur. Attardo (1994: 4) dilbilimcilerin, psikologların ve antropologların, gülmeceyi gülmeye yol açan, güldüren ya da komik olduğu hissedilen herhangi bir olayı ya da nesneyi içeren tüm üyeleri kapsayan bir ulam olarak aldıklarını belirtir. Oring (2003: x) gülmece ve gülmeyi insanlığımızın bir koşulunu gösteren kültürel evrenseller (İng. cultural universals) olarak sınıflandırır. Meyer (2000: 310) ise gülme ve gülmeceyi sosyal bir olgu olarak görür. Gruner (1978: 1) gülme olmadan günlük hayatın sıkıcı ve durgun olacağını söyler ve espri anlayışının genellikle bir insanın en hayranlık uyandıran özelliği olarak görüldüğünü vurgular. Veale (2004) gülmecenin sözcüklerle ortak yapılan sosyal bir eylem ya da kurgu olduğunu söyler. Bu eylem ya da kurguda espriyi yapan, dinleyen ve esprinin hedefi ile ilgili sosyo-kültürel işlevlerin hepsi aynı anda birbirinin içine geçmiş durumdadır (Freud, 1960). Bütün bu özellikler gülmecenin günlük etkileşim ve sosyalleşmenin gerekli bir öğesi olduğunu göstermektedir. Bergson (1911) komedinin sosyal boyutunu vurgulayarak gülmenin başka birisiyle paylaşılması gereken bulaşıcı bir şey olduğunu söyler. Bergson komiğin nedeni olarak gülmeyi ele alır ve komiğin kurallarını ve sürecini tanımlamaya çalışır. Bu tanımlamada psikolojik bir açıklama getirmez; gülmeyi sosyal bir davranış olarak görür ve gülünebilir (gülünç) olanın temelinde yatanı sorgular. Freud (1960) komiğin daha çok psikolojik özelliklerine değinir ve komik bir eylem ya da durumun, gözlemcinin üstünlüğü (İng. superiority of the observer) olarak adlandırdığı gözlemcinin yargısıyla ilgili olduğunu vurgular. Freud’un geliştirdiği “rahatlama kuramı”, gülmeyle ilgili olarak, espri yapma, zekâ, komik ve gülmeceyi birbirinden ayırır. Freud insanda bunların her biri için belli bir görevi olan enerji olduğunu ve gülme sırasında psikolojik enerjinin kasların hareketi ile atıldığını söyler. Ona göre, espride tutulan enerji düşmancadır ya da cinsel düşünceleri ve duyguları bastırmak için kullanılır. Genellikle saklı tutulan bu duygu ve düşünceler enerjinin de baskılanmasına neden olur ve espriyle beraber enerji de gülme yoluyla açığa çıkar. Düşüncenin enerjisi komikte saklanır ve yine bu fazla enerji gülme yoluyla atılır. Gülmecedeki enerji ise duygusal enerjidir; yani, insan kendisini korku gibi olumsuz duygular için hazır tutar ve 20 A. UÇAR kaygılanmasına gerek olmadığını anladığı anda enerjisini gülerek bırakır. Freud da, Bergson gibi, komik ile nesne arasındaki ilişkiye gönderimde bulunarak “Komik, salt nesneler, durumlar ve bunların birbirini izlemesinde mevcuttur” der (1960: 185). Kısacası, Freud genel olarak esprinin yapısı ve sözel esprinin özellikleri üzerinde dururken, Bergson daha çok gülmecenin görsel boyutuyla bağlantılı olan bir kuram betimler. Daha önce felsefe ve edebiyat eleştirisi alanlarında ele alınan gülmece, son yıllarda deneysel, bilişsel ve çözümlemeli çalışma yöntemleriyle ve kendi alan yazını, tartışmaları ve ortaya çıkan yeni kuramlarıyla disiplinler arası bir alan haline gelmişt (...truncated)