Yeniçeri Teşkilatına Dair Bir Risale (Değerlendirme-Karşılaştırmalı Metin)

Yeniçeri Teşkilatına Dair Bir Risale (Değerlendirme-Karşılaştırmalı Metin) Ayşe Pul* Öz Yeniçeri Ocağı’nın tarihini ve kanunlarını incelemek, araştırmak için mümkün mertebe ilk el kaynakların tespit edilip tetkik edilmesi, ocağın tarihî gelişimini ve değişimini takip etmek açısından mühimdir. Bu hususta ulaşılacak her kaynak bu amaç doğrultusunda araştırmacılara ışık tutacaktır. Bu eserlerden biri de şimdiye kadar tespit edilememiş olan, TTK (Türk Tarih Kurumu) Kütüphanesi Y/228 katalog numarası ve Avusturya Seferine Dair Bir Risale başlığıyla kayıtlı olan Yeniçeri teşkilatına dair bir risaledir. Müellif veya müstensihini, yazılış tarihini tam olarak tespit edemediğimiz bu risale, Kanuni Sultan Süleyman’ın Avusturya seferine dair kısa bir giriş ile başlamakta, ordunun içinde bulunduğu durumdan hareketle bir takım ocak kanunları, ocağın bünyesindeki iyileştirme ve tamir gibi imar faaliyetleri, muhtelif merasimler, terfi ve azillere dair anlatılar, kışlaların et ihtiyacı, ihtisap ağalığı vb. gibi hususları küçük ve çarpıcı hikâyelerle örneklendirerek anlatmaktadır. Risalenin bir nüshası, Süleymaniye Kütüphanesi’nde Esad Efendi No: 3622’de kayıtlı bir mecmua içerisinde yer almaktadır. İkinci nüsha ise, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi No: 3293’te kayıtlı bir mecmua içerisinde bulunmaktadır. Bu eser, risalenin bir nüshası olduğu bilinmeksizin çeşitli araştırmalarda kaynak olarak kullanılmıştır. Şimdiye kadar tespit edilemeyen TTK nüshası ise, araştırmacılar tarafından bilinmediği için herhangi bir çalışmada zikredilmemiştir. Biz bu çalışma vesilesiyle, İstanbul Üniversitesi nüshası ve TTK nüshasını tespit ederek bilim âleminin istifadesine sunduk, hem de mevcut nüshaların metin karşılaştırmasını yaparak, risalede değinilen konuları birinci ve ikinci el kaynaklardan faydalanarak detaylı olarak izah etmeye çalıştık. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Kanuni Sultan Süleyman, Yeniçeri Ocağı, Risale, Askerî Teşkilat. * Doç. Dr., Ordu Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Ordu/TÜRKİYE, ORCID: 0000-0003-4322-7072 DOI: 10.37879/belleten.2020.983 Makale Gönderim Tarihi: 15.10.2018 – Makale Kabul Tarihi: 11.08.2020 Belleten, Aralık 2020, Cilt: 84/Sayı: 301; 983-1044 Ayşe Pul 984 A Pamphlet about Janissary Organization (Critics-Comparative Text) Abstract In order to examine and track the development of the history and law of the Janissary Corps, it is important to look at first-hand sources. Every archival source in this regard will shed light on the researchers for this purpose. We ascertained one of these works in the TTK (Turkish Historical Society) Library, which is registered with the catalogue number Y / 228 and titled as Avusturya Seferine Dair Bir Risale. This pamphlet, whose author and date cannot be determined exactly, begins with a brief introduction to Suleiman the magnificent’s expedition to Austria, starting from the situation of the army, a number of laws, reconstruction activities such as improvement and repair within the crops, various ceremonies, promotion and dismissals, narratives about the need for meat, barracks, etc. as well as small and striking stories. A copy of the pamphlet is located in the collection of Esad Efendi nr. 3622, which Fatma Kaytaz evaluated in detail in her article. The second copy is registered in Rare Works Library No: 3293 at the Istanbul University. This copy has been used in various academic works without knowing that it is a copy of the pamphlet. The copy of the TTK was not mentioned in any studies because researchers had not found it until now. With this work, we found the copy of the Istanbul University and the copy of the TTK for the benefit of the academic world, and by making a text comparison of the existing copies, we tried to explain the topics mentioned in the pamphlet in detail by using the first and second hand sources. Keywords: Ottoman, Suleiman the Magnificent, Janissaries, Pamphlet, Military Organization. Giriş Osmanlı teşkilat tarihi içerisinde önemli bir yere sahip olan askerî kurumlarla ilgili çalışmalarda kurumların mahiyetini izah edebilmek için dönem kaynaklarının tespit ve tetkik edilmesi elzemdir. Bu askerî kurumlar içerisinde Yeniçeri Ocağı önemli bir yere sahiptir. Yeniçeri Ocağı’nın kuruluşu hakkında, geçici asker olan yaya müsellemlerin ihtiyacı karşılayamadığı ve disiplinli, düzenli, daimî, maaşlı bir ordunun gerekliliği düşüncesiyle başlangıçta toplanan savaş esirlerinden teşkil edilmiş olduğu görüşü hakimdir.1 I. Murad’ın hükümdarlığının ilk yıllarına dayandığı düşünülen ocağın kuruluş tarihi, kesin olmamakla birlikte 1363 yılı olarak 1 Kemal Beydilli, “Yeniçeri”, DİA, C 43, İstanbul 2013, s. 450. Ocak hakkında kısa genel bilgi için bk. Ayşe Pul, Yeniçeri Ocağı’nın 68. Ortası Turnacıbaşılık, Gece Kitaplığı Yay., Ankara 2016, s. 19-59. Belleten, Aralık 2020, Cilt: 84/Sayı: 301; 983-1044 Yeniçeri Teşkilatına Dair Bir Risale 985 kabul edilmiştir.2 İlerleyen zamanlarda Acemi Ocağı kurulmuş, Devşirme yöntemi ile alınan gençler belli bir süreçten geçerek ocağa dâhil edilmiştir.3 Başlarda bin kişiden oluşan ve ocak olarak nitelendirilen teşkilat, zamanla farklı birliklerin dahil edilmesiyle genişlemiştir.4 Kanuni Sultan Süleyman zamanında ocağın kanunları son şeklini almış, ancak onun ölümünden 1826 yılında tamamen ortadan kaldırılıncaya kadar devşirme sisteminin bozulması, ocağa kabullerde yapılan usulsüzler, ocak mevcudunun kontrolsüz artması, hazine sıkıntısı, rüşvet, iltimas, özellikle XVI. yüzyılın sonlarında yaşanan enflasyonun olumsuz etkileri gibi çeşitli sebeplerle bozulma süreci geçirmiştir. Bu süreçte, XVI. yüzyıl sonları ile XVII. yüzyılda bozuklukların nereden kaynaklandığı ve aranan çareler ile ilgili layihalar ve risaleler kaleme alınmıştır.5 Bunların yanı sıra, Yeniçeri Ocağı’nın işleyişinde esas alınan kanunları, teşkilata dair ayrıntılı ve kapsamlı bilgileri ihtiva eden eserleri de tetkik ve tahlil etmek gerekir. Genellikle bugüne kadar aktarılan Yeniçeri usul ve uygulamaları, I. Ahmed dönemi eserlerinden Kavanin-i Yeniçeriyan adlı kaynak eser temel alınarak kaleme alınmıştır. Bu eserin tarihi, dönemin sadrazamı olarak Derviş Mehmed Paşa’dan bahsedilmesinden hareketle 1606 olarak tespit edilmiştir.6 Orijinali günümüze ulaşamayan ve farklı kütüphanelerde farklı isimlerle kayıtlı muhtelif 2 Oruç Bey, Osmanlı Tarihi (1288-1502) Uç Beyliğinden Dünya Devletine, Sad. Necdet Öztürk, Çamlıca Yay., İstanbul 2009, s. 27. Erdal Küçükyalçın, Turna’nın Kalbi Yeniçeri Yoldaşlığı ve Bektaşilik, Boğaziçi Ün. Yay., İstanbul 2010, s. 26. 3 Ahmed Cevad, Tarih-i Askeri-i Osmani, Mecmua-i Eşkal, Cild-i evvel, İstanbul 1299, s. 46. Âşık Paşaoğlu Tarihi, Haz. Atsız, MEB Yay., İstanbul 1992, s. 51.Gábor Ágoston, Osmanlı’da Strateji ve Askerî Güç, Çev. Fatih Çalışır, Timaş Yay., İstanbul 2012, s. 27-28. Küçükyalçın, Turna’nın Kalbi, s. 77. 4 Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi Koleksiyonu, No: 1973’te kayıtlı nüshasının sadeleştirilmesiyle hazırlanan Kavanin-i Yeniçeri (...truncated)