Düzenleyici Ekosistem Hizmetlerinden Hava Kalitesinin Efeler -Aydın Örneğinde İncelenmesi

ADÜ ZİRAAT DERG, 2021;18(1):119-125— doi: 10.25308/aduziraat.867541 Araştırma / Research Düzenleyici Ekosistem Hizmetlerinden Hava Kalitesinin Efeler -Aydın Örneğinde İncelenmesi Ebru Ersoy TONYALOĞLU*1 1 2 , Birsen KESGİN ATAK2 , Muhammet YİĞİT1 Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Güney Kampüs, Aydın, Türkiye İzmir Demokrasi Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü, İzmir, Türkiye Öz: Bu çalışmanın amacı, Aydın ilinin en yoğun yapılaşmanın olduğu Efeler ilçesinde ağaç ve boylu çalıların oluşturduğu bitki taç örtüsünün hava kalitesinin iyileştirilmesi açısından düzenleyici ekosistem hizmetlerine katkısı ve Efeler ilçesindeki bu katkıların ekonomik tahmininin değerlendirilmesidir. Çalışmada bu ölçümler için i-Tree canopy v7.0 uygulaması kullanılmıştır. Çalışmada, Aydın İli Efeler ilçesinin 6 merkez mahallesinde 7 arazi örtüsü tipi ve dağılımları belirlenerek, her bir sınıf için rastgele toplam 6,500 nokta atanmıştır. Çalışma sonucunda, çalışma alanın %14.22’sini kaplayan taç örtüsünün havadan toplam 2,851.98 kg kirletici gaz ve partikül uzaklaştırdığı, yıllık olarak taç örtüsü tarafından yakalanan karbon miktarı 101.56 ton, taç örtüsünün depoladığı toplam karbon miktarı ise 2,550.49 ton olarak tahmin edilmiştir. Bitki örtüsü her ne kadar parçalı ve dağınık yapıya sahip olsa da her bir ağacın ve boylu çalının kirletici gazların havadan uzaklaştırılması, havadaki partiküllerin tutulması ve havadan uzaklaştırılmasına büyük katkılar sunmaktır. Bu bağlamda, gelecek yıllarda seçilen bölgede açık-yeşil alan miktarının ve kalitesinin arttırılması, ağaç ve boylu çalıların korunması ve çeşitliliğinin artırılması, bu alanlardan sağlanan ekosistem hizmetlerinin de artacağı ve bu bölgede yaşayan insanların bütçelerinin yanısıra kent ekonomisine de katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Anahtar kelimeler: Düzenleyici ekosistem hizmetleri, Efeler-Aydın, Hava kalitesi, i-Tree, Taç örtüsü Assessment of Air Quality as a Regulating Ecosystem Services in the Case of Efeler-Aydın Abstract: The aim of this study is to evaluate the contribution of the vegetation canopy formed by trees and tall shrubs to the regulating ecosystem services in terms of improving the air quality and the economic estimation of these contributions in Efeler, which is the most intense district of Aydın province. In this study, i-Tree canopy v7.0 tool was used for all the assessments. We identified 7 land cover types and their distributions in the 6 central neighbourhoods of Aydın Province-Efeler district, and afterwards a total of 6,500 points were randomly assigned for each class. As a result, we found that while vegetation canopy, covering 14.22% of the research area, remove a total of 2,851.98 kg of pollutant gas and particles from the air, the annual amount of carbon captured and the total amount of carbon stored by the canopy is 101.56 tons and 2,550.49 tons, respectively. Even though the vegetation canopy has a fragmented and scattered structure, each tree and tall bush make great contributions to the removal of pollutant gases from the air, the retention of airborne particles and their removal from the air. In this context, we believe that increasing the amount and quality of open-green areas in the study area, protecting trees and tall bushes, and increasing their diversity together would help to the provision of ecosystem services as well as contributing to the economy of the Efeler district and its citizens. Keywords: Regulating ecosystem services, Efeler-Aydın, Air quality, i-Tree, Canopy cover GİRİŞ Kentsel ekosistemlerde bitki örtüsünün zarar görmesi, miktarı ve kalitesinde meydana gelen değişim ve azalmalar hava kirliliği gibi kent halkı sağlığı ve ekolojik işleyişi olumsuz yönde etkileyen çevre sorununun ortaya çıkmasına neden olmaktadır (Hutyra ve ark., 2011). Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP) ülkemiz genelinde en çok hastalığa ve ölüme sebep olan risk faktörleri içinde değerlendirilen hava kirliliğinin 2007 yılında yedinci sırada iken, 2017 yılında 6. sıraya yükseldiğini ifade etmektedir (THHP, 2020). Özellikle fosil yakıtların kullanımı sonucunda havada artış gösteren karbonmonoksit (CO), azot dioksit (NO2), kükürt dioksit (SO2) ve ozon (O3) gazları insanlarda solunum yolu rahatsızlıkları, kalp ve damar hastalıklarına ve nörotoksik etkilere neden olduğu bilinmektedir (THHP, 2020). Ayrıca, bitki örtüsü ve tür kaybı, klorofil yapısının bozulması, vejetatif aksamların gelişiminin / döllenme biyolojisinin / meyve tutumunun / verim ve kalitenin etkilenmesi gibi bitkilerde de çok çeşitli zararlara yol açmaktadır (Turalıoğlu,  Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 2011). Bunlarla birlikte karbon kaynaklı kirleticiler sera etkisi oluşturarak hava sıcaklığının yükselmesi, ısı adası etkisinin ortaya çıkması, asit yağmurları ve iklim değişikliğine sebep olmaktadır (Cui ve de Foy, 2012; Tursun ve ark., 2018). Benzer şekilde çoğunluğu ısınma, ulaşım, sanayi, elektrik üretimi gibi insan faaliyetleri sonucunda oluşan ve havada asılı katı ve sıvı parçacıkların karışımı olarak ifade edilen en önemli hava kirliliği bileşenlerinden olan PM2.5 ve PM10 (sırasıyla büyüklüğü 2.5 μm ve 2.5-10 μm arasında değişen) gibi partiküler maddeler ise başta kanser olmak üzere solunum, kardiyovasküler ve sinir sistemi ile ilgili pek çok rahatsızlığa neden olmaktadır (Perez ve ark., 2015). Diğer yandan kentsel alanlarda ağaçların varlığı sosyal, kültürel ve insan sağlığı ile ilgili faydalarla birlikte karbon *Sorumlu Yazar: Geliş Tarihi: 24 Ocak 2021 Kabul Tarihi: 25 Nisan 2021  ISSN 1304–7787  e-ISSN 2717-7084  2004–2021 119 Düzenleyici Ekosistem Hizmetlerinden Hava Kalitesinin Efeler -Aydın Örneğinde İncelenmesi tutma ve depolama, atmosferik kirliliğin giderilmesi, kentsel ısı adası etkisinin azaltılması ve yağmur suyu yüzey akışının azaltılması gibi önemli konularda çeşitli ekosistem hizmetleri sunmaktadır (Nowak ve ark., 2013). Bu bağlamda, ekosistem hizmetlerinin haritalanması, ölçülmesi ve değerlendirilmesi doğal kaynak yönetiminin yanı sıra planlama kararları ile politikalarının oluşturulması ve ekonomik kaynak yönetimi açısından da büyük önem taşımaktadır (Burkhard ve Maes, 2017; Kesgin Atak ve Tonyaloğlu Ersoy, 2020; Tonyaloğlu Ersoy, 2020). Kentlerde ağaç ve boylu çalı örtüsünün, boyut ve yükseklik gibi ölçümlerinin yapılması, kent ağaçlarının potansiyel ekosistem hizmetlerinin en temel ölçütünü sağlamaktadır. Ancak arazi çalışmaları ile ağaç öznitelik verilerini toplanması ve işlenmesi hem zaman alıcı hem de pahalıdır. Ayrıca bazı durumlarda kentsel bir ortamdaki her ağaca erişmek fiziksel olarak mümkün veya yasal olmayabilir. Dolayısıyla, uzaktan algılama (UA) ve coğrafi bilgi sistemlerine (CBS) dayalı teknolojiler ağaçlara yönelik mekânsal ve sayısal verilerin toplanması konusunda sağladıkları avantajlar nedeniyle günümüzde yaygın olarak kullanılmaya başlamıştır (Kesgin ve Nurlu, 2009; Myeong ve ark., 2006; Atak ve ark., 2014; Blac (...truncated)