BELLEĞİ ÇAĞIRMAK: PİNOCHET ÜÇLEMESİNDE TARİHE TANIKLIK

The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication - TOJDAC ISSN: 2146-5193, July 2021 Volume 11 Issue 3, p.984-1003 BELLEĞİ ÇAĞIRMAK: PİNOCHET ÜÇLEMESİNDE TARİHE TANIKLIK Neslihan GÖKER Fırat Üniversitesi, Türkiye https://orcid.org/0000-0002-8294-8916 Atıf Göker, N. (2021). BELLEĞİ ÇAĞIRMAK: PİNOCHET ÜÇLEMESİNDE TARİHE TANIKLIK. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11 (3), 984-1003. ÖZ Sinema filmlerinde belleğin inşasında iki yol izlenir. İlk olarak iktidarlar kendi mevcudiyetlerinin devamı için sinemayı ideolojik bir bellek yaratma aracı olarak kullanırlar. Buna göre geçmişin temize çekilmesinde, travmatik geçmişin yok sayılmasında ve kurgulanmış gerçekliğin inşa edilmesinde sinema önemli bir araçtır. Özellikle negatif bir geçmişe sahip olan ülkelerin iktidarları travmatik geçmişleri yok sayma noktasında toplumsal belleği yeniden inşa ederler. Bu bakımdan geçmiş, bellekte olduğu gibi kalmaz, sürekli olarak kurgulanır. İkinci olarak sinema, iktidarların unutturma politikalarına karşın güçlü bir bellek oluşturma ve geçmişe tanıklık sağlama aracıdır. Özellikle travmatize durumların filmlerde ele alınması sinemayı geçmişle hesaplaşma, yüzleşme ve tanıklık etme mekânına dönüştürür. Bu bakımdan bellek, bir mücadele alanıdır. Bu çalışmanın temel motivasyonunu Şilili yönetmen Pablo Larrain’in sinema filmleri aracılığıyla geçmişi nasıl inşa ettiğini analiz etmek oluşturmaktadır. Bu amaçla bu çalışmada, Şilili yönetmen Pablo Larrain’in Pinochet dönemini ele alan ve sinema tarihine Pinochet üçlemesi olarak geçen Tony Manero (2008), Post Mortem (2010) ve No (2012) filmleriyle Şili’nin travmatik geçmiş bilgisini nasıl inşa ettiği ve toplumsal belleğin oluşumuna nasıl katkıda bulunduğu teorik bir çerçevede tartışılmaktadır. Bu çerçevede analiz edilen filmlerin, resmi tarihi olumlayan ve geçmiş bilgisini pekiştiren bir anlayışın aksine Şili’nin darbe sonucunda yaşanan sancılı dönemlerinin insan ve toplum üzerindeki etkisini sorgulayarak resmi tarih söylemlerinin dışında bir karşı söylem pratiği geliştirdiği tespit edilmiştir. Bu filmlerle alternatif bir hatırlama ve geçmişle hesaplaşma biçimi ortaya koyan Larrain, ülkesinde yaşanan travmatize durumun bir daha yaşanmaması ve unutulmaması adına sinemayı etkili bir bellek mekânı olarak kullanmıştır. Anahtar Kelimeler: Toplumsal Bellek, Travmatik Bellek, Sinema, Şili Sineması INVOKING MEMORY: WITNESS TO HISTORY IN THE PINOCHET TRILOGY ABSTRACT Two ways are followed in the construction of memory in cinema. First, governments use cinema as a means of creating an ideological memory for the continuation of their existence. Accordingly, cinema is an important tool in the clearing the past, ignoring the traumatic past and constructing the fictionalized reality. Especially the powers of countries with a negative past rebuild social memory to ignore traumatic past. In this respect, the past does not remain as it in memory; it is constantly constructed. Secondly, cinema is a tool of creating a strong memory and witnessing the past, despite the policies of the powers to efface. The handling of traumatized situations in films turns cinema into a space of reckoning, confronting and witnessing the past. In this respect, memory is a challenge. The main motivation of this study is to analyze how the Chilean director Pablo Larrain constructs the past through his movies. In Submit Date: 05.04.2021, Acceptance Date: 06.05.2021, DOI NO: 10.7456/11103100/014 Research Article - This article was checked by iThenticate Copyright © The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication 984 The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication - TOJDAC ISSN: 2146-5193, July 2021 Volume 11 Issue 3, p.984-1003 this study, Chilean director Pablo Larrain’s films that Tony Manero (2008), Post Mortem (2010) and No (2012) which knowns as Pinochet trilogy in history of cinema, analyzed in terms of how constructs Chile’s traumatic past knowledge and contributes to create social memory. In this context, it has been determined that contrary to an understanding that affirms the official history and reinforces the knowledge of the past; the films have developed a counter-discourse practice outside the official historical discourses by questioning the effects of the painful periods because of a coup in Chile on people and society. Presenting an alternative way of remembering and reckoning with the past with these films, Larrain used cinema as an effective memory space in order not to experience and forget the traumatized situation in his country. Keywords: Social Memory, Traumatic Memory, Cinema, Chilean Cinema GİRİŞ 11 Eylül 1973’te Şili’nin seçilmiş sosyalist devlet başkanı Salvador Allende yönetimine General Augusto Pinochet önderliğinde bir askeri darbe düzenlenir. Şili 17 yıl boyunca diktatörlük rejimi altında yönetilir. Diktatörlük rejiminin yasallaşması için uluslararası baskılar artınca 1988 yılında düzenlenen referandumda Pinochet yönetimi seçimleri kaybeder ve 1990 yılında görevinden ayrılır. Böylece Şili, darbe sürecini geride bırakarak, demokratik günlerine adım atar. Şili’de askeri diktatörlük sürecinin çözülmesiyle beraber kitlesel travmanın yaşandığı ülkenin geçmişi her anlamda tartışılmaya ve sorgulanmaya başlanır. Sancar’ın da dikkat çektiği gibi insan eliyle gerçekleştirilen baskı dönemlerini yaşayan ülkelerin geçmişle hesaplaşmaları unutma ve hatırlama ediminin mücadelesine dönüşür. Latin Amerika ülkelerinde olduğu gibi Şili’nin de geçmişle hesaplaşma mücadelesinin temel mottosu “no al olvido” yani unutmaya hayırdır (2016: 55). Bu ülkelerde hatırlamak yaşanan olayların tekrar yaşanmaması adına adeta bir görev sayılmıştır (Sarlo, 2012: 18). Askeri yönetim boyunca baskı altına alınan kurumlardan biri olan Şili sineması travmanın faillerinin ülkedeki güçlerini kaybetmesiyle beraber tarihin ve travmatik geçmişin kaydını tutan filmlerle toplumsal belleğin unutulmasına karşı mücadele verir. Bu çalışmanın amacı, Şilili yönetmen Pablo Larrain’in Pinochet dönemini ele alan ve sinema tarihine Pinochet üçlemesi olarak geçen Tony Manero (2008), Post Mortem (2010) ve No (2012) filmleri ile travmatik geçmiş bilgisini nasıl inşa ettiği ve toplumsal belleğin oluşumuna nasıl katkıda bulunduğunu analiz etmektir. Çalışmada ele alınan filmler teorik bir çerçevede tartışılmıştır. Bu bakımdan çalışmada öncelikli olarak çözümleme bölümünün kuramsal altyapısı için toplumsal ve travmatik bellek ele alınmış, sonrasında belleğin politik yapısı incelenerek, sinema-bellek ilişkisine değinilmiştir. Kavramsal Çerçeve Kişisel ve Toplumsal Bellek Blight (2015: 301) insanları diğer canlılardan ayıran en önemli özelliğin bellek kapasitesi olduğunu vurgular. Hayvanlar da biyolojik ve sosyal anlamda belleğe sahiptirler ve bu sayede inanılmaz şeyler başarabilirler. Ama diğer canlılardan farklı olarak insan belleği; yaratmak, deneyimleri kaydetmek, bilinçli çağrışımlar kurmak, dil oluşturmak/kullanmak; geçmişi bilmek, saklamak, anlatmak ve (...truncated)