Metinlerin temalara uygunluğu bakımından Türkçe ders kitapları üzerine bir inceleme

§ IJ ER International Journal of Social Sciences and Education Research ISSN: 2149-5939 Volume: 7(1), 2021 Online, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijsser Metinlerin temalara uygunluğu bakımından Türkçe ders kitapları üzerine bir inceleme1 A study on Turkish textbooks in terms of the appropriateness of texts to themes Özlem Kurtoğlu Zorlu Dr. Öğr. Üyesi., Mersin Üniversitesi, Mersin, Türkiye, ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1853-9843 Makale Bilgisi Öz Araştırma Makalesi Bu çalışmanın amacı, 2016-2017 öğretim yılında okutulan tüm ilkokul ve ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin, bulundukları temaya uygunluğunu incelemektir. Çalışmanın önemi, metin ve tema uyumunu ele alan en geniş kapsamlı çalışma olmasıdır. Hem nitel, hem nicel araştırma yöntemlerinin kullanıldığı bu çalışmada öncelikle doküman analizi yöntemiyle temaya uygun olmayan metinler belirlenmiş ve uygunsuzluğun nedenleri açıklanmıştır. Daha sonra, kitaplardaki temalar, içerdikleri metinlerin uygunluk oranları bakımından incelenmiştir. Elde edilen bulgular, toplam metin sayısına göre az sayıda da olsa, tema ile kısmen uyumlu ve tamamen uyumsuz metinlerin bu kitaplarda yer aldığını göstermektedir. Gönderilme: 20 Eylül 2020 Düzeltme: 5 Aralık 2020 Kabul: 15 Aralık 2020 Anahtar kelimeler: Türkçe ders kitapları, Metin, Tema Article Info Abstract Research Article The aim of this study is to analyze the appropriateness of texts to themes in primary and secondary school Turkish textbooks used in 2016-2017 school year. This study is significant because its scope is the widest among other studies on text and theme appropriateness. In this study, in which both qualitative and quantitative research methods are used, firstly, the texts that are not appropriate to the theme are determined by the document analysis method and the reasons for the inappropriateness are explained. Then, the themes in the books are examined in terms of the appropriateness rates of the texts they contain. The findings indicate that most of the texts are appropriate but there are also some texts that are partially appropriate or completely inappropriate. Received:20 September 2020 Revised: 5 December 2020 Accepted: 15 December 2020 Keywords: Turkish textbooks, Text, Theme 1. Giriş Türkçe öğretiminde tematik yaklaşım 2005 İlköğretim Türkçe Dersi Öğretim Programı (1-5. Sınıflar) ve 2006 İlköğretim Türkçe Dersi (6,7, 8. Sınıflar) Öğretim Programında esas alınmış, bu yaklaşıma göre her sınıf için zorunlu ve seçmeli temalar belirlenmiş, bu temalara uygun olan metinlerin ders kitaplarında yer alması amaçlanmıştır. Sonraki yıllarda hazırlanan öğretim programları ve ders kitaplarında da tematik yaklaşım benimsenmiştir ve halen kullanılmaktadır. Tema, konu ve ünite kavramları genellikle birbiriyle karıştırılmaktadır. Tematik yaklaşımın esas alınmasından önce ders kitaplarında üniteler yer almaktaydı. Tematik yaklaşımda ise ünitelerin yerini “daha kapsamlı öğrenme alanlarını içeren temalar” almıştır (Danacı, 2011: 29). Zorunlu ve seçmeli temalar belirlenmiş; bu temalar ayrıca alt temalara ayrılmış ve metinlerin temalara ve farklı alt temalara uygun olacak şekilde seçilmesi hedeflenmiştir. TDK Güncel Türkçe Sözlükte konu “konuşmada, yazıda, eserde ele alınan düşünce, olay veya durum, mevzu, süje” olarak tanımlanırken tema “asıl konu, temel motif, ana konu” olarak tanımlanmaktadır (TDK Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/). Üründü (2011:5) temayı bir “ana fikir içinde öne çıkan kavram” olarak tanımlar. “Tema, ders kitaplarına alınacak metinlerin ana konusunu ifade 1 Bu çalışma, 8-10 Eylül 2017 tarihlerinde Ankara’da düzenlenen 4. Uluslararası Sosyal Bilimler & Eğitim Araştırmaları Konferansında sunulan “The appropriateness of texts to themes in Turkish textbooks” başlıklı bildirinin genişletilmiş halidir. Kaynak Göster: Kurtoğlu Zorlu, Ö. (2021). Metinlerin temalara uygunluğu bakımından Türkçe ders kitapları üzerine bir inceleme. International Journal of Social Sciences and Education Research, 7 (1), 1-11 DOI: https://doi.org/10.24289/ijsser.797498 Copyright © 2021 by IJSSER ISSN: 2149-5939 2 International Journal of Social Sciences and Education Research, 7 (2021) etmektedir. Tema merkezli dil eğitiminde öğretmen ve öğrenciler belli bir konu veya metin üzerine çalışmaktansa birkaç konuyu veya metni içinde barındıran bir tema çerçevesinde çalışırlar” (Çeçen ve Çiftçi, 2007: 42). Alt tema ise metnin kendi teması anlamındadır ve alt temalar bir üst kavram olan ana temaya bağlıdırlar (Üründü, 2011:6). Aynı temada yer alan metinlerin art arda işlenmesi yoluyla öğrencilerin işlenen konuya dair bilgilerini yapılandırmalarına yardımcı olunabileceğini öne süren Coşkun ve Taş (2008:71), tematik yaklaşımın esas alınmasının, metin seçimine de etkisi olduğunu savunmaktadır. Arhan ve Gültekin (2013) de, tematik yaklaşımın metin seçimine etkileri olduğunu dile getirmiş ve karşılaşılan bazı olumsuzlukları ele almışlardır. Buna göre, bazı alt temalar, bulunduğu temanın dışında başka temalar için de alt tema olabilecek niteliktedir. Örnek olarak “Okuma sevgisi” hem “Okuma Kültürü” hem de “Sevgi” temalarının alt teması olabilir. Ya da “Çevremiz”, hem “Zaman ve Mekan”, hem “Toplum Hayatı”, hem de “Doğa ve Evren” temalarıyla ilgilidir. Çeçen ve Çiftçi (2011:451-456) de, 7. Sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerin bulundukları temayı ya da alt temayı yansıtmakta yetersiz kaldığını, bunun nedeninin programdaki tema-alt tema ilişkisi olduğunu ifade etmiştir. Metinlerin, bulundukları tema ile uygunluğuna değinilen az sayıda çalışma vardır. Bu çalışmalardan bazılarında incelenen metinlerin bulundukları temaya uygun olduğu, bazılarında ise uygun olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu farklılığın nedeni, incelenen kitapların farklı tarihlerde basılmış, farklı sınıf düzeylerine veya farklı yayınevlerine ait kitaplar olmasıdır. 2007-2008 öğretim yılında okutulan 6. ve 7. Sınıf Türkçe ders kitaplarındaki düzyazı metinlerini inceleyen Uludoğan (2008) bu metinlerin içinde yer aldıkları temaya ve alt temalara uygun olduğunu ifade etmiştir. İlköğretim 6. Sınıf Türkçe ders kitaplarını inceleyen Batur (2010:210), tüm metinlerin temalara uygun olduğunu belirtmiş ancak bu metinlerin “temaların gölgesinde kalarak anlatım yoğunluğu ve dil zenginliğini vermede yetersiz” kaldığını, edebi zevk vermekten uzak ve yaşamdan kopuk olduğunu ifade etmiştir. Aşıkcan (2012) öğretmen görüşlerine dayanarak Türkçe ders kitaplarını değerlendirdiği çalışmada 1. sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerin çoğunun temalara uygun olduğu sonucuna ulaşmıştır. 2012-2013 öğretim yılında okutulan 3. Sınıf Türkçe ders kitabını inceleyen Alkış Küçükaydın (2013:195), metinlerin genellikle temalara uygun olduğunu ve temaların farklı boyutlarını içerdiğini ancak Atatürk temasındaki metinlerin, temanın farklı boyutlarını yansıtma açısından yetersiz kaldığını ifade etmiştir. Üründü (2011) 6-8. sınıf Türkçe ders kitaplarını tema tasarımları, temaların dağılımları, temaların alt temalarla uyumlulu (...truncated)