KURULUŞUNDAN ÇÖKÜŞÜNE MİLLETLER CEMİYETİ SİSTEMİ

Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi® Electronic Journal of Social Sciences ® Ekim/October(2020) - Cilt/Volume:19 - Sayı/Issue:76 www.esosder.org ISSN:1304-0278 (1950-1967) KURULUŞUNDAN ÇÖKÜŞÜNE MİLLETLER CEMİYETİ SİSTEMİ THE LEAGUE OF NATIONS‟ SYSTEM FROM ITS FOUNDATION TO ITS COLLAPS Doğan Şafak POLAT 1 Öz Bu çalışmanın amacı I. Dünya Savaşı sonrasında galip devletler tarafından büyük umutlarla kurulan Milletler Cemiyeti (MC)‟nin başarısız olmasının nedenlerini tespit etmektir. Uluslararası barış ve güvenliği sağlamak maksadıyla kurulan MC‟nin başarısız olmasının nedenleri arasında en önemlileri başlangıçta kurgulanan sistemdeki yapısal sorunlar, karar verme mekanizmasının yetersizliği ve kuruluş amacına aykırı olarak manda sisteminin ortaya konulmasıdır. Daha kuruluş aşamasında savaşta yenilen devletlerin MC‟ye üye olarak kabul edilmemeleri ve Wilson‟ın büyük çabalarına rağmen ABD‟nin üye olamaması gibi nedenler de MC‟nin etkin olarak görev yapmasını engellemiştir. Bunun sonucunda büyük ideallerle kurulan MC, o dönemde meydana gelen silahlı çatışmalara, işgallere engel olamamış ve nihayetinde II. Dünya Savaşı patlak vermiştir. Anahtar Kelimeler: I. Dünya Savaşı, Milletler Cemiyeti, Wilson İlkeleri, Ortak Güvenlik Sistemi, Uluslararası Güvenlik. Abstract The aim of this study is to determine the reasons for the failure of the League of Nations (LN), which was founded with great hopes after the First World by the victorious states. The most important reasons for the failure of the LN, which was established in order to ensure international peace and security, were the structural problems in the system, the inadequacy of the decision-making mechanism and the introduction of the mandate system contrary to the purpose of establishment. Due to the defeated states were not accepted as members of the LN at the beginning and USA‟s not becoming a member despite Wilson‟s great efforts prevented the LN from working effectively. As a result of these, the LN which was founded with great ideals could not prevent the armed conflicts that occurred in that period, the occupation and ultimately World War II broke out. Keywords: World War I, League of Nations, Wilson Principles, Common Security System, International Security. 1 Dr. Öğr. Üyesi, İstanbul Arel Üniversitesi, , Orcid: 0000-0003-0786-1789 Makale Türü: Araştırma Makalesi – Geliş Tarihi: 21/01/2020 – Kabul Tarihi:27/06/2020 DOI:10.17755/esosder.677815 Atıf için: Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 2020; 19(76):1950-1967. Ekim/October(2020) – Cilt/Volume:19 – Sayı/Issue:76 (1950-1967) Giriş Devletler arası ilişkilerde ilk uluslararası örgüt olma özelliğini taşıyan Milletler Cemiyeti (MC), uzun ve uğraşılı iki hareketin sonucunda kurulmuştur. Bu hareketlerden ilki ABD‟den gelmiştir. Daha savaşın başlangıcında savaşın tüm insanlık için yıkıcı etkilerinin görülerek bu facianın biran önce sona erdirilmesi için ABD Senatosunda Cumhuriyetçi ve Demokrat senatörlerden oluşan bir grubun bir araya gelerek 1915 yılında “League to Enforce Peace” adlı bir kuruluşu oluşturmalarıdır. Daha sonra 8 Ocak 1918 tarihinde Başkan T. W. Wilson, ABD Senatosu‟nda 14 ilkesini sıralamış ve ilk kez bir “barış cemiyeti” kurulmasına olan ihtiyacı ifade etmiştir. Wilson böyle bir cemiyetin kurulabilmesi için “büyük ve küçük devletlerin toprak bütünlüklerinin ve politik bağımsızlıklarının güvence altına alınması gerektiğini” dile getirmiştir (Mercan, 2014). Ayrıca Wilson, yapılacak anlaşmalara uygun olarak denizlerde gidiş gelişin tamamen serbest olmasını ve barışı sağlayacak, ülke bütünlüğünü ve siyasi bağımsızlığını garanti edecek, devletlerin silahlanmayı bırakmalarını temin edecek uluslararası bir cemiyetin kurulması ile üye devletler arasındaki saldırganlığın önlenebileceğini ifade etmiştir. İkinci hareket ise savaşın bizzat yaşandığı Avrupa‟dan gelmiştir. Savaşın yıkıcı etkilerine maruz kalan insanlar tarafından savaşın galibinin ya da mağlubunun olmadığı ve savaşın tüm yönleriyle insanlık için bir felaket olduğu dile getirilmiştir. I. Dünya Savaşı süresince toplam 65 milyondan fazla (65.038.810) asker seferber edilmiş; bunların 8,5 milyondan fazlası (8.556.315) hayatını kaybetmiş, 21 milyon küsur (21.219.452) kişi yaralanmış, 7,5 milyondan fazla (7.750.945) kişi kaybolmuş ya da esarete mahkûm olmuştur (Türkmen, 2014: 2). Galip devletler ile mağlup devletlerin temsilcileri 18 Ocak 1919 tarihinde Paris‟te I. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan sorunları çözmek, uluslararası sistemde güç dengesini tekrar kurgulamak ve barış antlaşmalarının şartlarını görüşmek maksadıyla bir araya gelmişlerdir. 25 Ocak 1919 tarihinde Paris Barış Konferansı‟nda Amerikalı ve İngiliz delegeler tarafından uluslararası barış ve güvenliği sağlayacak bir MC‟nin oluşturulması için plan hazırlanması önerilmiştir (Carruthers, 2001: 52). Hazırlanacak bu planın barış antlaşmalarının ayrılmaz bir parçası olması kabul edilmiş ve bu maksatla bir komisyonun oluşturulmasına karar verilmiştir. Bunun üzerine Wilson başkanlığında büyük devletlerden ikişer, 9 küçük devletten ise birer temsilciden oluşan 19 kişilik komisyon oluşturulmuştur. Komisyonca hazırlanan metin, 28 Nisan 1919‟da konferansta kabul edilmiş ve 28 Haziran 1919 tarihinde imzalanan Versailles Anlaşması‟na dâhil edilmiştir (Armaoğlu, 1996: 145). Yapılan çalışmalar sonucunda İsviçre‟de, 10 Ocak 1920 tarihinde, devletler arasında ortaya çıkabilecek sorunları barışçı yollarla çözmek maksadıyla Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulmuştur. Geçen süreçte Wilson tarafından ortaya konulan 14 Prensip etkinliğini hızla kaybetmiş; MC ise barışı koruma ve devamlı kılmada yetersiz kalmıştır. MC‟nin etkinliğini kaybetmesi neticesinde ortaya konulan idealizm ve demokrasi büyük yara almış ve bu ortamda dünyanın her yerinde otoriter, totaliter ve faşist yönetimler ortaya çıkmıştır. Bu çalışma giriş ve sonuç bölümleri dışında dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde MC‟nin kuruluşu ve misakı ele alınacaktır. İkinci bölümde MC‟nin organlarına ve görevlerine yer verilecektir. Üçüncü bölümde MC‟nin barış ve güvenliği sağlama çabaları üzerinde durulacaktır. Dördüncü bölümde ise büyük ideallerle kurulan MC‟nin dağılma nedenleri üzerinde durularak çalışma sonlandırılacaktır. 1. Milletler Cemiyeti’nin Kuruluşu ve Misakı Devletler arasındaki sorunların barışçıl yollarla çözülmesi çalışmaları çok eskiye dayanmaktadır. Örneğin devletler, Viyana Kongresi ve La Haye Konferanslarında bir araya gelerek sorunlarını çözmeye çalışmışlardır (Gönlübol, 1975: 71). İlk La Haye Konferansı 1899 yılında 26 devletin katılımıyla gerçekleşmiştir. Konferansta silahlara sınırlama 1951 1951 Ekim/October(2020) – Cilt/Volume:19 – Sayı/Issue:76 (1950-1967) getirilmesi konusu ele alınmış ancak başarı sağlanmamıştır. Buna karşın devletler arasındaki sorunları barışçı yollarla çözmek maksadıyla bir Daimi Hakemlik Mahkemesinin kurulması konusunda görüş birliğine varılmıştır. Ayrıca kara ve deniz savaşı hukuku ile ilgili bazı konularda da anlaşmaya varılmıştır. (...truncated)