SOSYAL HİZMET TARİHİ BAĞLAMINDA MİLASLI İSMAİL HAKKI BEY'İN ALKOL BAĞIMLILIĞI VE KURTULMANIN ÇARELERİNE DAİR GÖRÜŞLERİ

2020, Yıl 4, Sayı 14, 211 - 227 SOSYAL HİZMET TARİHİ BAĞLAMINDA MİLASLI İSMAİL HAKKI BEY’İN ALKOL BAĞIMLILIĞI ... SOSYAL HİZMET TARİHİ BAĞLAMINDA MİLASLI İSMAİL HAKKI BEY’İN ALKOL BAĞIMLILIĞI VE KURTULMANIN ÇARELERİNE DAİR GÖRÜŞLERİ MİLASLI İSMAİL HAKKI BEY’S OPİNİONS ABOUT ALCOHOLİSM AND OCERCOMİNG ALCOHOL ADDICTION IN THE CONTEXT OF THE HİSTORY OF SOCİAL SERVİCES DOI: 10.33404/anasay.826035 Çalışma Türü: Araştırma Makalesi / Research Article1 Resul KÖSE* ÖZ Bağımlılık yapan maddelerden biri de alkoldür. Alkolün kullanımı çok eski tarihlere kadar dayanmaktadır. Hal böyle olunca İslam dininin de yasak saydığı bu maddenin kullanımının tamamen sonlandırılması konusunda hassasiyet gösterip fiilen ve ilmen çalışan isimlerden birisi de Doktor Milaslı İsmail Hakkı Bey olmuştu. İsmail Hakkı Bey, alkolün Osmanlı’da tamamen yasaklanması taraftarıydı. Bu yapılamazsa eğer alkol tüketimini azaltacak birtakım önerilerin Hükûmet tarafından hayata geçirilmesini istemişti. İsmail Hakkı Bey, alkolün ülkede genelde eğlence için içildiğinden bunun önlenebilmesi için sporun geliştirilmesi, kütüphaneler, sergiler, sinema salonlarının açılması, musiki 1- Makale Geliş Tarihi: 14. 11. 2020 Makale Kabül Tarihi: 21. 11. 2020 * Öğr. Gör. Dr. Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Bölümü, resul_kose80@ hotmail.com/ , ORCID ID https://orcid.org/0000-0002-4658-6778 211 SOSYAL HİZMET TARİHİ BAĞLAMINDA MİLASLI İSMAİL HAKKI BEY’İN ALKOL BAĞIMLILIĞI eğitiminin verilmesi ve dini teşkilatın ıslah edilmesi gibi birtakım önerilerde bulunmuştu. Bu öneriler, çalışma alanı insan ve toplum olan sosyal hizmet uygulamaları bağlamında günümüzde bile gerçekten uygulanabilir önerilerdi. Anahtar Kelimeler: Milaslı İsmail Hakkı, Alkol, Osmanlı Devleti, Sosyal hizmet tarihi. ABSTRACT Alcohol is one of the addictive detrimental substances. The alcoholism goes back to ancient times. Alcohol consumption increased in the Ottoman Empire in the 20th century as in the rest of the world. As such, one of the names who actively and scientifically worked on the termination of the usage of this substance, which is also prohibited by the religion of Islam, was Dr. Milaslı İsmail Hakkı Bey. İsmail Hakkı Bey was in favor of banning alcohol completely in the Ottoman Empire. If this could not be accomplished, he asked the Government to implement some his proposals to reduce alcohol abuse. İsmail Hakkı Bey made some suggestions such as developing sports, opening libraries, exhibitions, movie theaters, providing music education and improving the organization of religion in order to prevent this since alcohol is generally drunk for entertainment in the country. These proposals were truly applicable even today in the context of social work, whose workplace is human and society. Keywwords: Milaslı İsmail Hakkı, Alcohol, Ottoman Empire, Social Work History. Giriş Alkol, tütün, esrar gibi maddeler, “kişinin, hayatını kendi iradesi ile sürdürme ve yönlendirme özgürlüğünü kaybederek başka şeylere bağımlı hale gelmesi” şeklinde tanımlanan bağımlılığa sebep olmaktadır. Bu bağımlılığın arka planında birçok sebep yer almaktadır (Tosun 2020: 13) İlmen, dinen ve sosyal olarak bu maddelerin insan ve toplum hayatına verdiği zararlar günümüzde artık yadsınamaz bir gerçektir. Malum olduğu üzere sosyal hizmetin çalışma alanı insan ve toplumdur. İşte yukarıda sayılan bağımlılık yapıcı maddelerin kullanımını ortadan kaldırmak için devletin ve toplumun insanlara yapmış olduğu yardım sosyal hizmetin doğrudan görev sahasına girmektedir. Alkol/içki kullanımının çok eski tarihlere kadar dayandığı bilinen bir gerçektir. Alkol kullanımı günümüzde farklı toplumlarda da olsa genelde ilk defa - 212 Resul KÖSE 14-15 yaşlarında başlamaktadır. Bu durum üzerinde kültürel farklılıklar, ailelerin alkole bakışı ve kitle iletişim araçları gibi faktörler etkili olmaktadır (Kasatura 2020: 87-101). Günümüzde bu maddenin kullanılmasını engellemek için Türkiye’de devlet ve birçok sivil toplum kuruluşu yoğun mesai harcamaktadır. Böylelikle özelde bireye genelde ise topluma yardım edilerek sosyal hizmet görevi ifa edilmeye çalışılmaktadır. Esasında tarih boyunca farklı tarihlerde de alkol bağımlılığına karşı bir takım tedbirler alınmıştı. Osmanlı son döneminde alkol tüketimi türlü sebeplerle artış kaydedince bu konudaki hassasiyet de artmıştı. Bu bağlamda 1911 yılında merkezi İstanbul’da olmak üzere “Osmanlı Men’i Müskirat Cemiyeti” kurulmuştu. Cemiyetin kuruluş maksadı ahaliyi içki kullanımından vazgeçirmekti. Bu maksada ulaşmak için Cemiyet, yapacağı ilanlarla içkinin zararlarını anlatacak, eğitim verecek, konferanslar tertip edecek, gazete makaleleri ve risaleler yayımlatacaktı (Sırat-ı Müstakim, 19 Şubat 1327) O dönemde içkinin kullanımına karşı savaş açan isimlerden birisi de Milaslı Doktor İsmail Hakkı Bey idi. Hakkı Bey, bir hekim olarak alkol kullanımını ortadan kaldırmak için mesleki anlamda çalışırken aynı zamanda kaleme aldığı kitaplar ve makalelerle birlikte bulduğu her fırsat ve ortamda alkol kullanımını ortadan kaldırmaya dair yoğun bir çaba sarf etmişti. 1. Milaslı İsmail Hakkı Bey’in Hayatı ve Eserleri İsmail Hakkı Bey, Milaslı Tüccar Hacı Mehmed Ağa’nın oğlu olarak Aydın vilayetinin Milas kasabasında dünyaya gelmişti. Burada, sıbyan mektebinde dini ilimleri ve rüştiyedeki dersleri tahsil ettikten sonra Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiyede eğitim görmüş, 20 Mart 1890 tarihinde doktorluk diploması almıştı. Arapça, Farsça, Türkçe ve Fransızca bilen Hakkı Bey, mezuniyet sonrasında ilk önce Milas kasaba doktorluğuna tayin olundu. 1892 yılında Muğla Belediye tabipliğine getirildi. Daha sonra 1896 yılında Kastamonu vilayetinde İnebolu Kasabası Frengi Hastanesi tabipliği görevinde bulundu. Hakkı Bey, 1901 yılında Bursa vilayeti Sıhhiye Müfettişliği, 1905 yılında Şam Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye Müdüriyetine tayin olunmuş ve 1906 yılına kadar bu görevde kalmıştı. Hakkı Bey, burada Beyrut Vilayeti Sıhhiye Müfettişliğinde de bulunmuştu (BOA DH.SAİDd. 71, 277). Daha sonra çeşitli vazifelerde bulunan Hakkı Bey, Aydın Vilayeti Sıhhiye Müdürlüğü görevinin ardından 1920 yılının Kasım ayında Sıhhiye Müfettişi Umumiliği, (BOA, BEO, 466– 349546) 20 Mayıs 1924 tarihinde Batı Anadolu Sıhhiye Müfettişliği görevlerine getirildi. (BCA, Fon Kodu: 30 11 1 0, Yer No: 5 14 12). Hakkı Bey en son Bitlis sıhhiye müdürüyken 213 SOSYAL HİZMET TARİHİ BAĞLAMINDA MİLASLI İSMAİL HAKKI BEY’İN ALKOL BAĞIMLILIĞI 1929 yılında emekliye ayrılmış (Meydan Larousse, C 13, s.563) bundan sonraki kalan ömrünü eser neşretmekle tamamlamıştır. İsmail Hakkı Bey, tıp ve dil alanında 3’er dini alanda da 10 olmak üzere toplamda 16 kitap kaleme almıştı (Çatalbaş 2014). Tıp alanında verdiği eserler: «Frengi İlleti Hakkında Herkese Elzem Olan Malumat” (Milaslı 1317), “İçki Beliyyesi ve Kurtulmanın Çareleri» (Milaslı 1333), “Malarya Yani Sıtma Hakkında Kimler Neler Bilmeli” (Milaslı 1341). Dil alanında verdiği eserler: “Tamim-i Maarif ve Islah-ı Hurûf” (Milaslı 1324), “Yeni Yazı ve Elifbası (...truncated)