DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ (1950-1960) ERZURUM KAMU YATIRIMLARINA BİR ÖRNEK: TORTUM HİDROELEKTRİK SANTRALİ

2021, Yıl 5, Sayı 15, 51 - 71 DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ (1950-1960) ERZURUM KAMU YATIRIMLARINA BİR ÖRNEK: TORTUM HİDROELEKTRİK SANTRALİ1* DEMOCRATIC PARTY PERIOD (1950-1960) AN EXAMPLE OF PUBLIC INVESTMENTS IN ERZURUM: TORTUM HYDROELECTRIC POWER PLANT DOI: 10.33404/anasay.878094 Çalışma Türü: Araştırma Makalesi / Research Article Fatih KIYICI** ÖZ Yapımına 1952 yılında başlanılan Tortum Hidroelektrik Santrali, Erzurumluların çok uzun zamandan beri hayata geçmesini bekledikleri bir projeydi. Bu uzun bekleyişe rağmen projenin yapım sürecinde yaşanan aksaklıklar, 1956 yılında tamamlanması planlanan tesisin 1960 yılında hizmete girmesine neden olmuştur. Bu makalede elektriğin Erzurum’da kullanılmaya başlanıldığı tarihten 1960 yılına kadar geçen sürede Erzurum’un elektrik sorunu ve bu sorunun çözümüne yönelik çalışmalara değinilmiştir. Ayrıca, Erzurum’un elektrik ihtiyacını karşılayabilecek yegane kaynak olarak gösterilen Tortum Hidroelektrik Santrali’nin yapım süreci ele alınmıştır. 1951 yılında Bakanlar Kurulu onayı ile “Tortum Şelalesi Hidroelektrik Anonim Ortaklığı” kurulmuş, ardından da 1- Makale Geliş Tarihi: 10. 02. 2021 Makale Kabül Tarihi: 17. 02. 2021 * Bu makale Prof. Dr. İhsan Sabri BALKAYA danışmanlığında devam etmekte olan “ Demokrat Parti Dönemi’nde Erzurum’da İktisadi Hayat (1950-1960)” isimli doktora tez çalışmasından yararlanılarak hazırlanmıştır. ** Doktora Öğrencisi, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı, . ORCID ID http://orcid.org/ 0000-0003-3535-8080 51 DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ (1950-1960) ERZURUM KAMU YATIRIMLARINA BİR ÖRNEK: TORTUM HİDROELEKTRİK SANTRALİ Hidroelektrik Santrali’ nin inşaat ile makine ve teçhizat ihaleleri tamamlanarak yapım aşamasına geçilmiştir. 1954 yılında bazı ilavelerle üretim kapasitesi ileriye dönük olarak artırılan tesis, 1960 Mayıs ayı itibariyle elektrik üretimine geçerek şehre elektrik vermeye başlamıştır. 1972 yılına kadar Erzurum Belediyesinin işletmesinde kalan Santral, yine aynı yıl içerisinde kanuni zorunluluk gereği Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığına bağlı olan TEK(Türkiye Elektrik Kurumu) ’e devredilmiştir. Anahtar Kelimeler: Enerji, Elektrik, Erzurum, Tortum Şelalesi ABSTRACT Tortum Hydroelectric Power Plant, whose construction was started in 1952, was a project that the people of Erzurum have been waiting for to come to life for a very long time. Despite this long wait, the problems experienced during the construction process of the project caused the facility, which was planned to be completed in 1956, to enter service in 1960. In this article, the electricity problem of Erzurum and the works on the solution of this problem are mentioned from the date of the use of electricity in Erzurum until 1960. In addition, the construction process of Tortum Hydroelectric Power Plant, which is shown as the only source that can meet the electricity needs of Erzurum, has been discussed. In 1951, with the approval of the Council of Ministers, “Tortum Waterfall Hydroelectric Corporation” was established, and then the construction of the Hydroelectric Power Plant, tenders for machinery and equipment were completed and the construction phase started. The plant, which had increased its generating capacity with some additions in 1954, began to supply electricity to the city by May 1960. The power plant, which remained in operation of the municipality of Erzurum until 1972, is transferred to TEK (Turkish Electricity Authority), which is affiliated to the Ministry of Energy and Natural Resources in accordance with the legal requirement in the same year Keywords: Energy, Electricity, Erzurum, Tortum Waterfall Giriş Enerji; toplumların hayat standartlarını yükselten, ekonomik ve sanayi etkinliklerini yürütmelerinde ve geliştirebilmelerinde büyük bir öneme sahip, kullanım alanı çok yaygın olan bir oluşumdur. Nüfus artışı ile beraber toplumların hayatındaki teknolojik ve endüstriyel gelişmeler, enerjiye olan ihtiyacın sürekli - 52 Fatih KIYICI artarak devam etmesine neden olmaktadır. Bu ihtiyacı zamanında ve yeterince tedarik edebilen toplumların kalkınması da elbette daha hızlı gerçekleşmektedir. Sanayileşmiş toplumlar aynı zamanda refah seviyesi yüksek toplumlar meydana getirir. Sanayileşmenin ve refah seviyesindeki artışın gerçekleşmesinde ise en büyük paylardan biri hiç şüphesiz enerjinindir. Bir ülkede kişi başına tüketilen enerji miktarı, aynı zamanda o ülkenin ekonomik durumu ve refah düzeyini gösteren en çarpıcı kriterdir (Karabulut, 2015, s. 53). Enerjinin temin edilmesinde çeşitli kaynaklar kullanılmakla birlikte, özellikle kullanım alanının çeşitliliği ve günlük hayattaki zarureti nedeniyle elektrik enerjisinin önemli bir yere sahip olduğunu vurgulamak gerekir. En yaygın olarak aydınlanmada kullanılan elektriğin, Osmanlı Devleti’nde, ilk olarak 1876’dan sonra günlük hayatta kullanılmaya başladığı görülmektedir. Osmanlıda, elektrik üretimini sağlamaya yönelik ilk teşebbüs ise 1902’ de Mersin’in Tarsus ilçesinde su değirmeniyle çevrilen 2 kilovatlık güce sahip bir dinamonun faaliyete geçmesiyle başlamıştır (Karabulut, 2015, s. 55; Yurtoğlu, 2018, s. 229). İlerleyen yıllarda da ülkemizde enerji temininde su gücünün payını artırmaya yönelik girişimlere hız verilmiştir. Bu çalışmalar her ne kadar 1908’den 1928 yılına kadar kesintiye uğramış ise de ülkenin çeşitli yerlerinde (1928’de Antalya-Kepez ve Malatya-Kernek, 1929’da ise Konya-İvriz ve Trabzon-Işıkar) su gücüne dayalı santraller üretime açılarak Türkiye’de hidrolik kaynaklardan elde edilen enerji miktarının artırılmasına çalışılmış ve bu çabalar neticesinde hidrolik enerjinin oranı %1.8’ e kadar yükseltilmiştir (Doğanay ve Çavuş, 2018, s. 375). 14 Mayıs 1950 tarihinde Demokrat Parti’nin iktidara gelişiyle birlikte, ülke sorunlarının giderilmesi ve ekonomik kalkınmada elektrik üretiminin öneminin farkına varılmıştır. Akabinde de bu alanda yerli sermayeli özel sektörü destekleme çalışmalarına girilerek hidroelektrik ve termik santralleri kurulmaya çalışılmıştır (Yurtoğlu, 2018, s. 240). Demokrat Parti’nin iktidarda olduğu 19501960 arası dönem, aynı zamanda ülkemizde hidrolik güce yönelme devridir. Bu dönemin sosyal ve ekonomik özelliklerinden biri de baraj ve hidroelektrik santralleri yatırımının ön plana çıkmasıdır (Doğanay ve Çavuş, 2013, s. 376). Ön plana çıkan hidroelektrik santral yatırımlarından biri de Demokrat Partinin iktidara gelişinin hemen akabinde yatırım programına alarak projelendirdiği Tortum Hidroelektrik Santrali’dir. Tortum Şelalesi’nden sağlanacak elektrikle, Erzurum’un elektrik sorununa çözüm bulmak çok önceden beri gün53 DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ (1950-1960) ERZURUM KAMU YATIRIMLARINA BİR ÖRNEK: TORTUM HİDROELEKTRİK SANTRALİ deme getirilen ama hayata geçirilememiş bir projeydi. Erzurum’un hem toplumsal hem de iktisadi gelişimine büyük katkı sağlayacak santral projesi, Demokrat Parti’nin iktidarının başında kuvveden fiile geçme imkânına kavuşmuştu. Böylelikle, Erzurum’un elektrik meselesinin kalıcı (...truncated)