MİLLET KAVRAMININ ANLAM ALANI VE TEORİK ÇERÇEVESİ

Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı : 2, Aralık/ December 2020 Makale / Article: 91-135 Makale Geliş Tarihi: 21.11.2020 / Makale Kabul Tarihi: 03.12.2020 _______________________________________________________ MİLLET KAVRAMININ ANLAM ALANI VE TEORİK ÇERÇEVESİ1 Hatice ÖZYURT2 Öz: Bir dine, millete uyarak bir araya gelen, toplanan insanlara topluluk anlamında kavim, cemaat, ümmet, ehl-i millet, sahib-i millet denilir. İslam literatüründe ise din ve şeriat anlamlarını dile getirmek için millet kavramı kullanılmaktadır. İslam literatüründeki anlam sahasını Kur'an belirlemiş ve din kelimesinin yerine bu kavramı yer yer kullanmıştır. Kur'an'da on beş yerde geçen bu kavramın din, inanç sistemi ve şeriat anlamında kullanıldığı tespit edilmiştir. Biz de bu çalışmamızda “Millet” kavramının semantik analizini yaparak, diyakronik yöntemle kavramı ele alacağız. Bu sayede kavramın ilk kullanıldığı cahiliye zamanındaki şiirlerdeki anlamından başlayıp günümüze kadar geçirdiği anlam değişmelerini inceleyeceğiz. Anahtar Kelimeler: Kur’an, Semantik, Millet, Din, Şeriat Bu çalışma müellifin Yüksek Lisans çalışması olan “Kur’an’da Millet Kavramının Semantik Analizi” eserinden istifade edilerek hazırlanmıştır. 2 Orcid: 0000-0003-3758-1016 1 Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt: 1, Sayı: 2, Aralık, 2020 91 Hatice ÖZTÜRK ________________________________________________________ THE MEANING OF THE CONCEPT OF THE NATION AND THEORIC CIRCERÇEVESİ Abstract:The people gathering or coming together in accordance with a nation are called a/an eponym, communion, ummah, people of a nation, or residents of a nation in respect to a society. In Islamic literature, the concept of nation is used to express the meanings of religion and sharia. The Qur'an determined the meaning scope of nation in Islamic literature and used this concept in place of the word ‘religion’. It is found out that this concept, which is mentioned in fifteen places in the Qur'an, is used in the sense of religion, belief system, and shariah. In this study, we will deal with the concept of “nation” by using semantic analysis and diacronic methods. In this way, we will examine the changes in its meaning from the beginning until today by investigating the first use of this concept in the poems from the period of jahiliyyah. Key Words: Qur’an, Semantics, Nation, Religion, Shariah Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı: 2, Aralık 2020 92 Millet Kavramının Anlam Alanı Ve Teorik Çerçevesi Giriş Bu çalışma, Kur’ân’da on beş ayrı yerde geçen millet kavramının hangi anlamlara geldiğini ve günümüzdeki kullanımıyla ilişkisini ele almaktadır. Kavramların ilk anlamlarını kaybetmeden geldiğini veya gelmediğini anlamanın en önemli yolu onu semantik analiz yöntemi ile diyakronik açıdan incelemektir. Tarih boyunca bütün kavramlar çeşitli anlam değişimlerine maruz kalmışlardır. Bazıları ilk anlamını korurken, çoğunluğu teşkil eden büyük bir yekun ya anlam değişimine ya anlam kaymasına ya da anlam benzeşmesine uğramıştır. Kavramların yaşadığı bu anlam olayları semantik tahliller neticesinde ortaya konabilmektedir. Bu çalışmada da "millet" kavramı semantik açıdan ele alınacak ve kavram diyakronik bir yöntemle incelenecektir. 1. Millet Kavramının Lugat/Leksik Anlamı Millet kelimesi, Arapçadan Türkçeye geçerken semantik açıdan anlam değişimi yaşamış kavramlardan birisidir. 3 “Me-le-le” kökünden gelen millet sözcüğü, sözlüklerde din, 4 şeriat,5 diyet,6 yol,7 ve sünnet8 manalarına gelmektedir. Yani insanın yaşamda Ali Galip Gezgin, Tefsîrde Semantik Metod, Rağbet yayınları, İstanbul 2018, s. 721. 4 el-Cevherî, Ebû Nasr İsmâil, es-Sıhah Tâcü’l-Lüga ve Sihâhu’l-Arabiyye, Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, Mısır 1379, V, s. 1821; İbn Manzûr, Muhammed b. Mukrem, Lisânü’l-Arab, Beyrut 1374, XI, s. 631; el-Fîrûzâbâdî, Mecduddin Muhammed b. Ya’kûb, el-Kamûsu’l-Muhît, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 1987, IV, s. 53; Ali Galip Gezgin, Tefsîrde Semantik Metod, Rağbet yayınları, İstanbul 2018, s. 721. 5 el-Cevherî, V, s. 1821; İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XI, s. 631; el-Fîrûzâbâdî, el-Kamûsu’l-Muhît, IV, s. 53; Gezgin, s. 721. 6 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XI, s. 631; el-Fîrûzâbâdî, el-Kamûsu’l-Muhît, IV, s. 53; Gezgin, s. 721. 7 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XI, s. 631; el-Fîrûzâbâdî, el-Kamûsu’l-Muhît, IV, s. 53; Gezgin, s. 721. 8 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, XI, s. 631; Gezgin, s. 721. 3 Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı: 2, Aralık 2020 93 Hatice ÖZTÜRK tuttuğu yola mecazi anlamda millet denmiştir.Bu yol ilahi de beşeri de olabilir.9 Benzer bir anlama göre millet; “yol ve gidişat” (etTarikat ve es-Sünnet) demektir.10 Her iki anlama göre Millet; “Herkesçe bilinen” bir anlam muhtevasına sahiptir. Örneğin, herkes tarafından kullanılan yola bilinen ve açık olan yol anlamında tarîkun mumellûn denilir.11 Buradan hareketle peygamberlerin açıkladığı şey olduğundan dine millet de denilmiştir. 12 Fakat yakın anlam olmakla birlikte birebir din anlamında da değildir. Millet kelimesi subjektif din tanımlaması içinde yer alabilecek içeriktedir.Çünkü mutlak (objektif) din Kur’ân-ı Kerim’de yalnızca Allah’a nisbet edilmiştir. Bundan dolayı burada millet kavramı; vahiyle gelmiş olsa bile insanlar tarafından yaşam tarzı haline getirilmiş ilkeler bütününü ifade eder.13 Tabatabaî’ye göre bu durum şöyle ifade edilmiştir; “Millet; insanların üzerinde yürüdüğü yaşayan sünnettir.” 14 Millet basit bir yapılanma olmayıp toplum tarafından üzerinde bir konsensüs sağlanan olgular bütünüdür.15 İnsan vakıasına en gerçekçi şekilde yaklaşan Kur’ân, millet kavramıyla da onun sosyal gerçeğine dikkat çekmektedir. Millet; bir topluluğun etrafında toplandığı ve üzerinde yürüdüğü ilkeler ve yoldur. Bu toplulukla onun benimsediği ilkeler arasında sıkı bir ilişki vardır. Bununla birlikte günümüzde sosyolojik anlamda kullanılan ve Kur’ân’da da kavim, cemaat, ümmet ve şia olarak geçen millet sözcüğü ile Kur’ân’da kul- El-Âlûsî, Ruhu’l Meâni, XXIII, s. 371. Zeccâc, Meâni’l- Kur’an, I, s.202; Zebidi, Tâcu’l-Arûs, XV, s. 700.;Ebu’l Bekâ, Külliyât, s. 443. 11 Çalışkan, s. 80. 12 Halil b. Ahmed, VIII, s. 324; Fîrûzâbâdî, el-Kamûsu’l-Muhît, s. 1367; Ebu’l- Bekâ, s. 443. 13 Çalışkan, s. 80. 14 Et-tabtabaî, Muhammed Hüseyin, el-Mîzân fî tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 1991, V, s. 359. 15 Damagâni, s. 271, 481. 9 10 Genç Mütefekkirler Dergisi Cilt:1, Sayı: 2, Aralık 2020 94 Millet Kavramının Anlam Alanı Ve Teorik Çerçevesi lanılan anlamı aynı şeyler olmamakla beraber çok uzak da değiller.16 Günümüzde millet kavramı özellikle ırk ekseninde değerlendirilmektedir. Fakat millet kavramının ırk ekseninde yorumu yeni değildir.17 Fârâbî (ö.339/950) ye göre millet; “Bir topluluğun kurucu önderi tarafından o toplum için belirlediği, bazı şartlara bağlı olarak ortaya koyduğu fikirler ve davranışlardan ibarettir.”18 Fârâbî’nin millet kavramı ile Kur’ân’ın İbrahim milleti prototipiyle canlandırdığı kavram doğru orantılıdır.19 Bu kelime Kur’an-ı Kerîm’de on beş yerde geçmektedir.20 Kurân’da bu kelimelerden yedisi İbrahîm kelime (...truncated)