Osmanlı Modernleşmesinde Anglosakson Etkisi (1839-1852)

ISSN: 1304-7310 (Basılı) 1304-7175 (Çevrimiçi) http://www.uidergisi.com.tr Osmanlı Modernleşmesinde Anglosakson Etkisi (1839-1852) Anglo-Saxon Impact on the Ottoman Modernisation (1839-1852) Çağrı ERHAN Prof. Dr., Uluslararası İlişkiler Bölümü, Altınbaş Üniversitesi İrşat SARIALİOĞLU Dr., Uluslararası İlişkiler Bölümü, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Bu makaleye atıf için Erhan, Çağrı ve Sarıalioğlu, İrşat, “Osmanlı Modernleşmesinde Anglosakson Etkisi (18391852)”, Uluslararası İlişkiler, Cilt 16, Sayı 63, 2019, s. 87-104, DOI: 10.33458/uidergisi.621318 Makaleye Erişim İçin: https://dx.doi.org/10.33458/uidergisi.621318 Makale Gönderim: 26 Eylül 2018 Son Düzeltme: 11 Nisan 2019 İnternet Yayım: 01 Eylül 2019 Basım Tarihi: 01 Eylül 2019 Uluslararası İlişkiler Konseyi Derneği | Uluslararası İlişkiler E-Posta: Bu makalenin tüm hakları Uluslararası İlişkiler Konseyi Derneği’ne aittir. Önceden yazılı izin almadan hiçbir iletişim, kopyalama ya da yayın sistemi kullanılarak yeniden yayımlanamaz, çoğaltılamaz, dağıtılamaz, satılamaz veya herhangi bir şekilde kamunun ücretli/ücretsiz kullanımına sunulamaz. Akademik amaçlı alıntılar bu kuralın dışındadır. Yazıda belirtilen fikirler yalnızca yazarına/yazarlarına aittir. UİK Derneğini, editörleri ve diğer yazarları bağlamaz. Osmanlı Modernleşmesinde Anglosakson Etkisi (1839-1852) Çağrı ERHAN Prof. Dr., Altınbaş Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü, İstanbul. E-posta: İrşat SARIALİOĞLU Dr., Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü, Ankara. E-posta: ÖZET Tanzimat Fermanının ilanını (1839) takip eden dönemde Osmanlı İmparatorluğu, idare mekanizması ve felsefesiyle ilgili birçok alanda önemli dönüşüm süreçlerinden geçmiştir. Bu çalışma, söz konusu süreçlerdeki Britanya ve ABD etkisini açığa çıkarmayı ve anlamlandırmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda hukuk, ekonomi, vatandaşlık, askeriye, eğitim gibi alanlara dair Britanya ve ABD’nin “tavsiyeleri” araştırılmış ve ardından bu alanlarda meydana gelen dönüşüm süreçlerinde söz konusu tavsiyelerin ne kadar etkili olduğuna bakılmıştır. Böylelikle Anglosakson etkisi, bugüne kadar anlatılagelmiş olan Fransız etkisiyle karşılaştırılarak konuya dair daha geniş perspektifli bir analiz sunmak hedeflenmiştir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Modernleşmesi, Tanzimat, Osmanlı İmparatorluğu, Britanya, ABD Anglo-Saxon Impact on the Ottoman Modernisation (1839-1852) ABSTRACT The Ottoman Empire went through a highly significant change and transformation process at the period following the declaration of Tanzimat Edict (1839) regarding the mechanism and philosophy of administration. This article aims to reveal and explain the influence of Britain and the USA on the above mentioned processes within the Ottoman Empire. In this context, the “recommendations” from Britain and the USA were researched regarding the areas such as law, economy, citizenship, military and education; and then the question to what extent these recommendations were influential on the transformation process that occurred within these areas were handled. The Anglo-Saxon influence was compared to that of French which has already been covered in the literature. Keywords: Ottoman Modernization, Tanzimat, Ottoman Empire, Britain, USA ULUSLARARASIiLiŞKiLER, Cilt 16, Sayı 63, 2019, s. 87-104 ULUSLARARASIİLİŞKİLER / INTERNATIONALRELATIONS Giriş Osmanlı İmparatorluğu’nun gerek bekasına yönelik kaygıları gerek uluslararası sistemde yer edinme hedefi sebebiyle Lale Devri’nden itibaren giriştiği modernleşme hamleleri, III. Selim ve II. Mahmud dönemlerindeki birçok reform ve projenin ardından Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı ve Kanun-i Esâsi gibi hukuksal metinler üreterek devam etmiştir. Bu süreçlerde devlet erkini elinde tutanların bilinçli yönelişlerinin yanı sıra, İmparatorluğun kurduğu dış münasebetler de önemli bir yer işgal etmiştir. Modernleşmenin ilk hamlelerinin gerçekleştirildiği 18. yüzyılda başat güç mertebesinde olan ve Osmanlı İmparatorluğu ile çok yönlü ve katmanlı ilişkileri bulunan Fransa’nın, İmparatorluktaki süreçlere etkisi derin olmuştur. Fakat Fransız Devrimi’yle başlayan ve kesintisiz savaşlarla 1815’e kadar devam eden çalkantılı iç siyasal dinamikleri, Fransa’ya, askerî işbirliklerinin ve mevcut iktisadi ayrıcalıklarının ötesinde bir dönüştürücü misyon üstlenme imkanı vermemiştir. Takip eden yıllar ise Fransa’nın başat güç olma vasfını giderek yitirmesine ve Britanya’nın küresel liderliğe hızlı adımlarla ilerlemesine sahne olmuştur. Hal böyle olunca, Dersaadet’in birçok farklı faktörden beslenen bir iştiyakla Fransa’ya olan ilgisi devam etmekle beraber Britanya da Osmanlı devlet ricalinin ilgi odağı haline gelmiştir. Bu duruma rağmen mevcut literatürümüzün Fransız etkisi üzerine olan vurgusu, konuya Anglosakson etkisi bağlamında bakan çalışmaların ortaya çıkmasını bir anlamda zorunlu kılmaktadır. Bu makale de Osmanlı modernleşmesi ile dış münasebetler arasında bağ kurulduğunda ilk akla gelen Fransa örneğinin yanı sıra, bu hususlardaki Anglosakson etkisinin bugüne değin hak ettiği ilgiyi görmediği fikrinden doğmuştur. Bu bağlamda çalışma dâhilinde, Osmanlı İmparatorluğu’nun geçirdiği modernleşme sürecinin kökenine, Britanya ve ABD’yle kurduğu münasebetler bağlamında bakılmış ve bu süreçteki Anglosakson etkisi üzerinden yeni ve alternatif bir bakış açısı geliştirmek hedeflenmiştir. Tanzimat Fermanı’nın ilanını takip eden dönemde devlet eliyle gerçekleştirilen modernleşme hamleleri ise çalışmanın tematik ve kronolojik sınırlarını ihtiva etmektedir. Bu bağlamda çalışmaya 1839 yılından itibaren gerçekleşen yenileşme hamleleriyle başlanmış ve Kırım Savaşı’nın başlangıcına kadar olan erken Tanzimat dönemine odaklanılmıştır. Zira, tıpkı Islahat Fermanı ve devamında gerçekleşen yenileşme hamleleri gibi Kırım Savaşı dönemine ait modernleşme hamleleri de ayrı ve müstakil çalışmaların konusunu oluşturacak muhteviyattadır. 1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın ardından yeniden şekillenen Britanya’nın Yakındoğu politikasında Osmanlı İmparatorluğu’nun ayakta kalması ve Rusya karşısında güçlenmesi hayati bir önem arz etmekteydi. Bu amacın gerçekleşmesi için Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleş(tiril) mesi/yenileş(tiril)mesi ve idari sisteminde reforma gidilmesi elzem görülmekteydi.1 Bu açıdan ordudan donanmaya, idari yapıdan finansa ve hatta sağlık sistemine, İmparatorluğun tüm kurumları mercek altındaydı.2 Osmanlı İmparatorluğu da uluslararası alanda aleyhine gelişen olaylarda desteğine ihtiyaç duyduğu Britanya’yla kurulacak işbirliği vasıtasıyla bahsi geçen eksikliklerin giderilmesini 1 2 88 Harold Temperley, “British Policy towards Parliamentary Rule and Constitutionalism in Turkey (1830-1914)”, Cambridge Historical Journal, Cilt 4, No 2, 1933, s. 156; Frank Edgar Bailey, British Policy and the Turkish Reform Movement: A Study in Anglo-Turkish Relations 1826-1853, New York, Howard Fertig, 1970, ss. 61-62; Frederick Stanley Rodkey, “Lord Palmerston and the Rejuvenation of Turkey 1830-1841 (...truncated)