Badania naukowe nad służbami specjalnymi

Kazimierz Kraj ORCID 0000‍‑0002‍‑9646‍‑1383 Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim Badania naukowe nad służbami specjalnymi Streszczenie W artykule przedstawiono aktualny stan badań naukowych nad służbami specjalnymi, w tym w Polsce. Postawiona została teza o konieczności powołania specjalistycznego ośrodka naukowo‍‑badawczego oraz autonomicznych kierunków akademickiego kształcenia w dziedzinie służb specjalnych. Autor w artykule przedstawił autorską definicję służb specjalnych. Następnie zaprezentował swoje poglądy na rolę i znaczenie badań nad służbami specjalnymi. Wskazał na bariery utrudniające wprowadzanie tego kierunku kształcenia. Zasugerował powołanie szkoły wyższej kształcącej kadry na potrzeby służb specjalnych (wywiad, kontrwywiad). Uczelnia byłaby również centrum badawczo‍‑naukowym, gdzie skupiałyby się badania nad służbami specjalnymi. W wymiarze naukowym pracy i badań nad służbami specjalnymi naukowcy z tej uczelni współpracowaliby z innymi ośrodkami akademickimi. Słowa kluczowe: służby specjalne, wywiad, kontrwywiad, badania naukowe nad wywiadem i kontrwywiadem Wprowadzenie „Wywiad jest przedmiotem studiów w nauce w każdej z form jego aktywności”1. Profesor Andrzej Mania w swoim artykule odnosi się do analizy wywiadowczej jako jednego z elementów aktywności wywiadu (służby wywiadowczej). Artykuł koncentruje się na przedstawieniu przekształcania się profesjonalnej analizy wywiadowczej w dyscyplinę naukową. Parafrazując A. Manię, możemy stwierdzić, że służby specjalne są przedmiotem studiów naukowych w każdej z ich form działania. Celem artykułu, mającego 1 A. Mania, Analizy wywiadu – dyscyplina naukowa in statu nascendi, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2017, nr 3, s. 119. Studia Administracji i Bezpieczeństwa nr 8/2020 charakter przeglądowy, jest zatem przedstawienie aktualnego stanu badań naukowych nad służbami specjalnymi (w tym w Polsce) oraz wskazanie na niezbędność prowadzenia tych badań. Autor przedstawia propozycję powołania specjalistycznego ośrodka naukowo‍‑badawczego oraz autonomicznych kierunków kształcenia w dziedzinie służb specjalnych. Wydaje się, przez analogię, że skoro zajmujemy się badaniem funkcjonowania rozmaitych instytucji państwowych, np. ze sfery bezpieczeństwa (siły zbrojne, system zarządzania kryzysowego, polityka zagraniczna i bezpieczeństwa), to dlaczego z badań mają być wyłączone służby specjalne. Służby, które obecnie odgrywają jedną kluczowych ról w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa państwa, jego obywateli, bezpieczeństwa międzynarodowego. Poniższy tekst potwierdzi argumentacją postawioną tezę. Podstawową metodą badawczą wykorzystaną w artykule była analiza oraz synteza wybranej literatury przedmiotu. Ponadto wykorzystana została metoda chronologiczno‍‑problemowa, umożliwiająca zapoznanie czytelnika z problematyką definicji służb specjalnych (wywiadu, kontrwywiadu, tajnej policji politycznej itp.) oraz historią badań nad służbami związaną z pracami Komitetu Franka Churcha. Termin służby specjalne zrobił współcześnie karierę nie tylko w mediach. Został spopularyzowany przez wiele opracowań naukowych i popularno‍‑naukowych. Przyczynił się do tego upadek dwubiegunowego podziału świata, co umożliwiło szerszy dostęp do źródeł, w tym archiwów po służbach państw obozu socjalistycznego. Brak rywalizacji dwóch bloków polityczno‍‑militarnych ułatwił dostęp naukowców z byłych państw socjalistycznych do źródeł zachodnich. Również wiedza badaczy, ale i byłych funkcjonariuszy służb wywiadowczych lub kontrwywiadowczych bloku zachodniego nie była już poddawana tak ścisłej cenzurze, jak miało to miejsce w latach poprzednich. Opracowana przed laty, na potrzeby funkcjonariuszy radzieckiego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (KGB), definicja służb specjalnych brzmiała: „Specjalne służby przeciwnika – wywiadowcze, kontrwywiadowcze, propagandowe, policyjne i inne państwowe organy państw kapitalistycznych, realizujące destrukcyjną działalność przeciw Związkowi Radzieckiemu i pozostałym państwom wspólnoty socjalistycznej, a także komunistycznemu, robotniczemu i narodowo – wyzwoleńczemu ruchowi2” [tłum. własne – K.K.]. Sięgając wstecz, do okresu PRL, posługiwano się w literaturze pojęciem organów bezpieczeństwa. Generalnie używano węższych określeń niż służby specjalne. Pisano konkretnie: wywiad, służby wywiadowcze, kontrwywiad, służby kontrwywiadowcze. Posługiwano się takimi nazwami, jak wywiad defensywny, 2 Контрразведывательный словарь, red В. Ф. Никитченко, Moskwa 1972, s. 320. 172 Kazimierz Kraj, Badania naukowe... defensywa. Zajmowano się specyficznymi rodzajami wywiadu, dzielono go na polityczny, ekonomiczny czy wojskowy. W związku z rozwojem nauki i techniki powstała nowa gałąź wywiadu – wywiad naukowy (naukowo‍‑techniczny). Okres ten to również początki wywiadu kosmicznego (satelitarnego)3. W obiegu naukowym i popularnym funkcjonowały pojęcia: policja polityczna, tajna służba, służba bezpieczeństwa, służba informacyjna. Pojęcie informacja, odnoszące się do pracy wywiadowczej i kontrwywiadowczej, było np. stosowane w nazewnictwie komórek organizacyjnych Oddziału II SG WP przed wojną. Były to Samodzielne Referaty Informacyjne zlokalizowane przy Dowództwach Okręgów Korpusów, zajmujące się pracą kontrwywiadowczą w wojsku4. Oczywiście określenie służby specjalne było wykorzystywane. W definicji kontrwywiadu (wojskowego), wymieniając jego zadania, pisano, że ma przeciwdziałać „[…] rozpoznaniu i destrukcyjnemu oddziaływaniu służb specjalnych państw obcych […]”5. „Służby specjalne – ogólna nazwa dla cywilnych i wojskowych służb organizujących i prowadzących działania wywiadowcze i kontrwywiadowcze”6. Aby napełnić treścią i precyzyjniej zdefiniować pojęcie służby specjalne, przedstawię własną definicję tajnej policji politycznej: „Tajna policja polityczna (policja polityczna) często nazywana jest policją (służbą) bezpieczeństwa. Jest to samodzielna instytucja państwowa, albo np. utajniona część policji, której podstawowym i zarazem głównym zadaniem jest utrzymanie porządku publicznego oraz bezpieczeństwa wewnętrznego państwa”7. Tajna policja polityczna (policja bezpieczeństwa) zajmuje się rozpoznawaniem zagrożeń dla istniejącego ustroju społeczno‍‑politycznego. W tym celu rozpracowuje organizacje oraz pojedyncze osoby prowadzące tego rodzaju działalność bądź planujące taką aktywność. Rozpoznaje zagrożenia dla bezpieczeństwa przywódców politycznych i państwowych. W tym zakresie jej działania pokrywają się kompetencjami ze służbą kontrwywiadu wewnętrznego. Ponadto wykrywa i zapobiega sabotażowi i dywersji skierowanym przeciwko instytucjom politycznym i państwowym. Niekiedy, jak na przykład miało to miejsce w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, pełni w szerszym zakresie funkcję służby kontrwywiadu, zajmując się zwalczaniem wrogich służb wywiadowczych oraz ich agentury. Instytucje tego typu najczęściej funkcjonują w niedemokratycznych reżimach politycznych, gdy władze nieposiadające pełnej J. Bronisławski, Szpieg (...truncated)