Głazy narzutowe w morenach zlodowacenia środkowopolskiego Kotliny Kłodzkiej

BADANIA Tom FIZJOGRAFICZNE NAD POLSKA ZACHODNIA Fizyczna Geografia A. Seria XXIV, 1971 STANISLAW KONIECZNY I JOZEF WDOWIAK | I GLAZY NARZUTOWE W MORENACH ZLODOWACENIA SRODKOWOPOLSKIEGO KOTLINY KLODZKIEJ ZARYS TRESCI Autorzy przedstawiają wyniki badań zróżnicowania petrograficznego zespołów głazowych w morenach zlodowacenia środkowopolskiego w Kotlinie Kłodzkiej. Naj"liczniej występują narzutniaki z południowo-zachodniej Finlandii, a następnie narzutniaki z rejonu Dalarna. Pod względem jakości i składu procentowego, materiał eratyczny na obszarze Kotliny Kłodzkiej nie jest zróżnicowany. I. WSTĘP Występowanie skał skandynawskich w utworach czwartorzędowych jest dowodem zlodowacenia tego obszaru w plejstocenie. Na podstawie znalezionych skandynawskich głazów narzutowych ustalono maksymalny zasięg zlodowacenia krakowskiego (południowopolskiego) w strefie brzeżnej Karpat. Materiał narzutowy skandynawski w morenach nie jest jednak jednolity, przeciwnie, jest on petrograficznie znacznie zróżnicowany. To zróżnicowanie jest odbiciem zarówno „rmozaikowej” budowy geologicznej obszaru egzaracji lodowcowej, jak i dróg transportu materiału eratycznego w lądolodzie na obszar akumulacji lodowcowej. Również utwory czwarto- rzędowe Kotliny skandzkiego. W notatce zróżnicowaniem Kłodzkiej zawierają w sobie eratyki pochodzenia niniejszej przedstawiono petrograficznym dowacenia środkowopolskiego rozpoznanie macierzystych rach plejstoceńskich zentacji. zespołów składu 5* nad autorów było morenach Zadaniem obszarów eratyków, występujących tego obszaru oraz stwierdzenie narzutowych petrograficznego w badań Kłodzkiej. II. METODA głazów głazowych wyniki Kotliny Dotychczas nie przeprowadzano kresie na omawianym obszarze. Badania tymczasowe badań w zlo- utwo- repre- tym za- PRACY powinny zbiorowiska w ich ilościowej dokładniejszych feno- doprowadzić eratyków w do określonym rozpoznania stratygra- i J. Wdowiak S. Konieczny 68 ficzne poziomie morenowym, nastepnie zidentyfikowania obszaru pochodzenia poszczególnych egzemplarzy głazów oraz stwierdzenia ilościowych stosunków zachodzących między nimi w badanym zbiorze. Efektem tych prac powinien być cyfrowy wskaźnik głazowy, charakteryzujący stosunki jakościowe i ilościowe zespołu eratycznego w badanym poziomie glacjal| nym. Rozwój zainteresowań narzutnikami skandynawskimi doprowadził do wymagania. wymienione uwzględniających metod wielu wypracowania (1931, 1935), V. Milt- Zostały one opisane w licznych pracach J. Hesemana hersa (1934, 1938), A. Jaroszewicz-Kłyszyńskiej (1938, 1939), S. Koniecznego (1956), J. Rudnickiej (1967) i innych. Autorzy niniejszego opracowania zastosowali w swoich badaniach metodę V Milthersa, zmodyfikowaną dla obszaru Polski (S$. Konieczny 1956). Bierze ona pod uwagę jedynie na- rzutniaki krystaliczne. Szczególną wartość przypisuje się tylko wybranym narzutniakom krystalicznym, tzw. przewodnim. Głazy narzutowe przemają tę cechę, że są łatwo 3) z dna Bałtyku: e) wodnie rozpoznawalne, a ich obszar pochodze- nia na obszarze Fenoskandii jest powierzchniowo ograniczony i dobrze | znany. Zastosowana w przedstawionych poniżej badaniach metoda polegała na rozpoznaniu oraz ustaleniu stosunków ilościowych wśród następujących narzutniaków przewodnich występujących w utworach zlodowacenia środkowopolskiego Kotliny Kłodzkiej: 1) z okolic Oslo: a) porfiru rombowego, b) konglomeratu porfiru rombowego; 2) z obszaru Dalarna: c) porfiru Bredvad, d) porfirytu Grónklitt; porfiru czerwonego kwarcowego; 4) z obszaru plamistego. Według południowo-zachodniej wyrażone f) brunatnego kwarcowego, Finlandii: g) rapakiwi, h) granitu tej metody stosunki ilościowe (a - b) :(c w procentach narzutniaków Wybrane. od r d) :(e + f) :(g + h) dają wskaźnik w badanej morenie. a wymienione wyżej przez J. Korna (1927). Do próby. poddanej miarach porfiru około 3 do badaniom. 7 cm głazowy. przewodnie wybierano średnicy. Taki charakteryzujący eratyki zostały egzemplarze właśnie głazów materiał | zespół opisane o wy- występuje powszechnie i w największej ilości w utworach plejstoceńskich. Eratyki pobierano w odkrywkach i odsłonięciach z poziomów o ustalonej już przynależności stratygraficznej. W Kotlinie Kiodzkiej materiał głazowy pochodził z utworów. zaklasyfikowanych środkowopolskiego. Każda próba przez składała W. Walczaka do się co najmniej zlodowacenia z 500 głazów. Głazy narzutowe zlodowacenia Kotliny Kłodzkiej 69 Celem rozpoznania petrograficznego oraz zidentyfikowania obszaru macierzystego każdego egzemplarza porównywano jego świeży przełam z egzemplarzami wzorcowymi. III. UTWORY PLEJSTOCEŃSKIE KOTLINY KŁODZKIEJ Osady polodowcowe na omawianym obszarze zostały rozpoznane już u schyłku ubiegłego stulecia przez E. Dathego (1896). Badacz ten utrzymywał, że lądolód skandynawski wdarł się do wnętrza Kotliny Kłodzkiej doliną przełomową Nysy Kłodzkiej przez Góry Bardzkie i wypełnił do- linę Ścinawki Kłodzkiej po wieś Ścinawka Dolna oraz pokrył wysokie dno Kotliny na zachód od Kłodzka. Późniejsi badacze, jak F. Zeuner (1928) i F. Berger (1931) potwierdzali tezę E. Dathego dotyczącą zlodowacenia plejstoceńskiego Kotliny Kłodzkiej na podstawie analiz petrograficznych osadów czwartorzędowych. Jednak problem iiości zlodowaceń oraz ich zasięgów na tym terenie był jeszcze kontrowersyjny. Dopiero nowsze badania W. Walczaka doprowadziły do opracowania stratygrafii utworów czwartorzędowych oraz ustalenia liczby zlodowaceń Kotliny Kłodzkiej. Po odkryciu i zidentyfikowaniu w Ścinawce Dolnej południowopolskim (krakowskim) oraz Najcharakterystyczniejszy dla plejstocenu Kotliny utworów interglacjału wielkiego w położeniu międzymorenowym, dowiódł on (W. Walczak 1966) ostatecznie dwukrotnej obecności lądolodów w Kotlinie, a mianowicie „w glacjale zie jego najdalszego zasięgu. fil ze Ścinawki środkowopolskim Dolnej w dolinie Ścinawki Kłodzkiej. Kłodzkiej w fa- jest pro- Sedymenty zlodowacenia południowopolskiego (krakowskiego) w Kotlinie Kłodzkiej są na ogół trudne do zidentyfikowania. Nie występują one na powierzchni. Stwierdzają je niekiedy wiercenia w postaci fragmentów silnie zwietrzałej gliny morenowej, bruku głazowego lub żwirów drobne l piasków. Jedynie materiału narzutowego. sie interglacjału wielkiego. ostały fragmenty Z tego powodu się erozji wyłączono i denudacji te osady w cza- z badania Znacznie lepiej zachowały się formy i osady zlodowacenia środkowopolskiego. Występują one w postaci płatów glin zwałowych, nawet kilkui kilkunastometrowej miąższości, jak w Ścinawce Dolnej i okolicy Kłodz- ka, oraz w postaci utworów fluwioglacjalnych z wartością materiału eratycznego fenoskandzkiego. Nie tworzą one w Kotlinie Kłodzkiej ciągłej pokrywy (rys. 1). Głazy narzutowe z tego poziomu stały się przedmiotem badań, których tymczasowe IV. wyniki WYNIKI tu prezentu (...truncated)