Zagadnienie typologii pogód w polskiej literaturze klimatologicznej na tle wybranych prac literatury światowej

BADANIA ANIELA FIZJOGRAFICZNE NAD POLSKĄ ZACHODNIĄ Tom XLIV, Seria A, Geografia fizyczna 1992 LOTKO-ŁOZIŃSKA ZAGADNIENIE TYPOLOGII POGÓD W POLSKIEJ LITERATURZE KLIMATOLOGICZNEJ NA TLE WYBRANYCH PRAC LITERATURY ŚWIATOWEJ ZARYS TREŚCI Opracowanie jest przeglądem klimatologicznego piśmiennictwa dotyczącego zagadnienia typologii pogód. Szczególny akcent położono na piśmiennictwo polskie. Pojawiło się w nim szereg prac związanych ściśle z tą problematyką, jednak mimo powszechnie stosowanych określeń „typ pogody” i „pogoda”, często prace te różnią się zarówno metodyką UWAGI WSTĘPNE badań, jak też analizą zjawisk i samymi ich definicjami. Niniejszy artykuł jest próbą podsumowania rządkowania wiedzy z tej dziedziny klimatologii. i pewnego tych upo- Przez ostatnie lata wykonano wiele prac mówiących o zmienności poszczegól- nych czynników pogodowych. Badano takie elementy meteorologiczne jak: opad, temperatura, rachunku wilgotność, wiatr, prawdopodobieństwa zachmurzenie i inne. Stosowano szereg metod rozpatrując dane ze i statystyki matematycznej względu na zmienność w czasie, szacując nie tylko średnie wartości wskaźników klimatycznych, ale również wskaźników dynamizmu, współzależności czasowej i przestrzennej, podobieństwa itd. Jednak bezsporne jest stwierdzenie, że pogodę kształtują nie poszczególne, zmieniające się elementy (meteorologiczne) pogody, s | lecz zespół tych elementów. W analizie pojedynczych elementów meteorologicznych zostaje pominięty dość istotny aspekt — współzależności i kompleksowego ich oddziaływania w środowisku geograficznym. Można ten fakt określić jako pominięcie pojęcia „typu Połączenie bopogody”, a brak taki jest poznawczo i praktycznie dokuczliwy. wiem liczbowych wyników pomiarów poszczególnych elementów jest trudne, ale dopiero takie prace mogą stanowić jakąś miarę pogody, a przynajmniej być próbą uchwycenia, zdawałoby się „niewymiernej istoty”, próbą zdefiniowania i zamknięcia w liczbowy system klasyfikacji. jej dokładniejszego | Próbując bliżej rozpatrzyć zagadnienie typu pogody, należy zwrócić uwagę па samo pojęcie pogody i klimatu. Istnieje powszechna zgoda, iż pojęcie рву oznacza chwilowy (tj. w pewnym, określonym momencie) stan zespołu elementów 142 A. Lotko-Łozińska meteorologicznych. W praktyce pod tym terminem rozumiemy przeważnie następujące po sobie zmiany w przebiegu elementów meteorologicznych w ciągu pewnego skończonego okresu (godziny, doby). Natomiast klimat jest najczęściej określany jako typowe, stwierdzone na podstawie wyników wieloletnich obserwacji warunki atmosferyczne, charakterystyczne dla tego lub innego miejsca na kuli ziemskiej i zależne od czynników geograficznych. W zależności od celu badań oraz w wyniku wieloletnich dociekań na temat zadań stojących przed daną dziedziną klimatologii można interpretować pojęcie klimatu, a co za tym idzie - pogody. różnie Przeszło ono dość zdecydowaną ewolucję od czasu wiązania go jedynie z wysokością Słońca w południe, do współczesnej wersji definicji. Dzięki wprowadzeniu na przełomie XVI/XVII wieku obserwacji instrumentalnych rozpoczęto badania poszczególnych zjawisk i elementów meteorologicznych. Dla uogólnienia wyników obserwacji w celach porównawczych zastosowano metody statystyki matematycznej. W rezultacie klimat rozumiany był jako średni stan danych elementów meteorologicznych lub atmosfery nad danym obszarem, co w sposób dokładny zdefiniował Hann (1883): „Klimat jest to zbiór zjawisk meteorologicznych, które charakteryzują stan atmosfery w dowolnym miejscu”. Pod koniec XIX wieku, kiedy klimatołogia postawiła przed sobą nowe wymaga- nia, stara definicja wystarczająca. Uległ klimatu zmianie traciła stopniowo sposób badania swoje znaczenie klimatu, nastąpiło prostych opisów statystycznych do badania skomplikowanych działywań i wymiany w całym środowisku klimatycznym. i już nie była przejście wzajemnych od od- Uśrednione wieloletnie wartości elementów meteorologicznych, obliczone w wyniku pomiarów przy różnych jakościowo stanach pogody, występujących nieregularnie w poszczególnych latach, nie dają pełnego obrazu klimatu danego obszaru. Pojawiły się również nowe kierunki badań klimatologicznych (klimato- logia kompleksowa, dynamiczna i inna), które określają to pojęcie w sposób najwygodniejszy dla swych własnych celów, np. pojmują klimat jako wieloletni reżim pogody w klimatologii kompleksowej. Mimo odchodzenia od klasycznej definicji Hanna istnieje nadal klasyczne podejście do badań klimatu. Opiera się ono na pierwszej części tej definicji, która mówi o średnim stanie atmosfery. Ten kierunek nazywa się dziś statystyczny bądź klasyczny. W latach trzydziestych naszego wieku Thor Bergeron sformułował postulaty pod adresem nowego kierunku badań klimatologicznych, zwanego później klimatologią dynamiczną. W przeciwieństwie do ujęć klasycznych, klimatologia dynamiczna rozpatruje zawsze pogodę i klimat jako zjawisko kompleksowo syntetyczne, a zarazem proces kompleksowy w ujęciu dynamiczno-termodyna- micznym. Geofizyczność klimatologii dynamicznej polega nie tylko na istocie badań, lecz także na przedstawianiu przyczyn i skutków, czyli traci swój opisowy charakter przypisany wcześniej kierunkowi statystycznemu. Thor Bergeron pisze : „Tabele i mapy klimatologii dynamicznej mają więc przedstawiać częstotliwości i natężenia ściśle zdefiniowanych systemów, dynamiczno-termodynamicznie w sobie mniej lub więcej zamkniętych”. Zagadnienie typologii pogód w polskiej literaturze 143 Innym kierunkiem badawczym w klimatologii jest klimatologia synoptyczna, niejako wtórna wobec poprzednio opisanej, ograniczona w celach i skali. Przechodzi ona od klasyfikacji znanych sytuacji cyrkulacji atmosferycznych do charakterystyki uwarunkowanej w ten sposób pogody lokalnej. Ustala się zależności między zjawiskami lokalnymi a cyrkulacją ogólną, będącą ich przyczyną. Court (1957) ujął różnicę między klimatologią synoptyczną a dynamiczną w sposób następujący: „Klimatologia dynamiczna generalizuje, postępując od obserwacji lokalnych do procesów energetycznych zachodzących w całej atmosferze, natomiast klimatologia synoptyczna partykularyzuje, przechodząc od cyrkulacji atmosfery do pogody lokalnej”. | | Analizy frontów i mas powietrznych miały być początkowo elementem opisowym klimatologii dynamicznej, od czego jednak badacze stopniowo odeszli, a sam termin „masa powietrzna” uległ też zmianie. Przez pewien czas, mimo licznych zastrzeżeń (dotyczących np. identyfikacji poszczególnych mas, opierającej się na subiektywnych decyzjach) - klimatologia mas powietrznych rozwijała się dosyć energicznie. Upraszczając, praca tej grupy klimatologów opierała się na określaniu częstości występowania mas w wybranych odcinkach czasu, a następnie wyliczaniu, dla warstwy przyziemnej i dla dolnej troposfery, średnich wartości elementów standardowych. Zadania stojące przed klimatologią dynamiczną ujmuje w odmienny sposób Alisow (1964), k (...truncated)