Przeobrażenia krajobrazu rolniczego od XIX wieku na przykładzie wsi Zamorze koło Pniew Wielkopolskich

BADANIA FIZJOGRAFICZNE NAD Tom Geografia XLI, Seria A, POLSKA ZACHODNIA Fizyczna 1990 ANDRZEJ MIZGAJSKI, KATARZYNA KAFEL-GLEBOWSKA we PRZEOBRAZENIA KRAJOBRAZU ROLNICZEGO OD XIX WIEKU NA PRZYKŁADZIE WSI ZAMORZE KOŁO PNIEW WIELKOPOLSKICH ZARYS TREŚCI Celem badań przeprowadzonych w okolicach Pniew było ukazanie zmian krajobrazu rolniczego na przestrzeni ostatnich 200 lat. Stwierdzono, że na początku XIX wieku były już ukształtowane zręby obecnej struktury użytkowania ziemi i wyczerpane większe rezerwy wzrostu powierzchni użytków rolnych. Następnym etapem było podwyższenie produkcyjności gleb, głównie przez przeprowadzone prace melioracyjne. UWAGI | ‘ Efektem jest silne zubożenie ekologiczne obszaru. WSTĘPNE Ostatnie. dwa stulecia są okresem szczególnie szybkich zmian w sposobach gospodarowania na roli. Mówi się wręcz o „rewolucji” w rolnictwie, jaka miała miejsce w ciągu XIX wieku. Wiąże się to z wprowadzeniem wielu zmian technicznych i organizacyjnych w rolnictwie europejskim, których efektem jest szybki wzrost produkcji tego działu w ostatnich dwu stuleciach. Wśród tych zmian jako najważniejsze należy wymienić: uwłaszczenie chłopów, podział wspólnot wiejskich, wprowadzenie nawozów mineralnych i sztucznych, zastosowanie mechanicznej siły pociągowej, rozwój melioracji rolnych oraz poszerzenie się rynków zbytu dzięki wprowadzeniu szybkich środków transportu. Zasadnicze zmiany w rolnictwie wywołały głębokie przekształcenie cech agroekosystemów, a w tym ich wyrazu fizjógnomicznego, czyli krajobrazu rolńiczego. Istotą tych przeobrażeń w przyrodzie jest redukcja różnic w ukształtowaniu geokomponentów na obszarach rolniczych, co w efekcie prowadzi do postępującego zubożenia biocenoz tych obszarów. Возпаса świadomość zmian w agroekosystemach u badaczy europej- skich dokumentują liczne doniesienia z badań prezentowane na cyklicznych konferencjach dotyczących ekologii krajobrazu. Jako reprezentatywne 76 o | А. Mizgajski, K. Kafel-Głębowska wśród nich można wymienić prace: B. Ruthsatz, W. Haber (1981), J. Baudry (1984), V. Vanicek, J. Pall (1985). Problem rozwoju krajobrazu podejmowany jest w Polsce głównie w aspekcie osadniczym i w odniesieniu do większych obszarów H. Szulc (1972), K. Dziewoński (1978), S. Zajchowska (1978), S. Ignolt (1986). Aby jednak uczynié badania geograficzno-historyczne bardziej przydatne do celów racjonalnego kształtowania krajobrazu (np. plany zagospodarowania przestrzennego gmin) celowe jest bliższe poznanie jego rozwoju w skali bardziej szczegółowej. To przekonanie skłoniło autorów do podjęcia próby metodycznej takiego opracowania na przykładzie wsi Zamorze. Przez ukazanie kierunku i rozmiarów zmian krajobrazu prezentowane opraco- wanie może dostarczyć przesłanek -do formułowania koncepcji kształtowania harmonijnego krajobrazu kulturowego, który łączyłby w sobie funkcję produkcyjną przyrodniczo. ze zdolnością do zahamowania elementów | wartościowych | \ OBSZAR BADAN й Grunty wsi Zamorze leżą na zachód od drogi Pniewy — Lwówek, sąsiadując od południowego-zachodu z miastem Pniewy. Analizowana powierzchnia obejmuje około 9 km?, a jej centralną część zajmują zabudo- wania wsi Zamorze. Według podziału B. Krygowskiego (1958) óbszar badań leży w obrębie pagórków Pszczewsko-Pniewskich, które marginalną fazy poznańskiej ostatniego zlodowacenia. stanowią łudnie przemiennie sięgające strefę Badany obszar charakteryzuje się falistością rzeźby. Z północy na powystępują tu obniżenia i wzniesienia —105 m n.p.m. We wschodniej, wysoczyznowej liczne zagłębienia bezodpływowe (rys. 1). części obszaru 100— występują Powierzchnie wysoczyznowe zajmują gleby brunatne właściwe i wyługowane, w dominującej części wykształcone na glinie i zaliczane do II, III i IV kompleksu rolniczej przydatności gleb. Na zajmujących mniejsze powierzchnie glebach piaszczystych grunty orne zalicza się do V, VIi VII kompleksu rolniczej przydatności. 1 Wśród organogenicznych gleb występujących w dnach obniżeń wyróżnia się gleby torfowe i torfowo-mułowe pod użytkami zielonymi, które zalicza się do III kompleksu rolniczej przydatności. W sąsiedztwie den obniżeń terenowych znajdują się użytkowane jako grunty orne czarne ziemie zaliczane na gruntach zwięzłych do VIII kom_ pleksu rolniczej przydatności, a na gruntach lekkich do IX. . Wody powierzchniowe występują w postaci „oczek” w dnach zagłębień bezodpływowych oraz w południowej części obzsaru jako zespół wypełnio- nych zagłębień po eksploatacji torfu, Od północy badany teren zamykają trzy jeziora: Lubosz, Zamorze i Pniewskie. Wody. płynące reprezentowane ' | ибо Доу 2 A « Jezioro fs 5 LE $ = * 24 LU Np ло A” l = — J J ar" a ` l 6 Łe 04% 8s 8 = =, M "L > = 2 B gl / Е в aol Fe at hes sn — W — — г u = 4 5 = Y ee ah are бо OEI Но = > sze 8 | AY OWE ae a $f Rz a, of \ 100 Rys. 1. Mapa 0 100 glebowo-rolniczą na tle hipsometrycznym. 200 300m Legenda według systematyki gleb polskich PTG . < \ ’ \ 1 it > e V ` : R$ Ne A С | "> TR? ey ik op = ap = у a = W ANTE w + geal W JE, on Pniewy w (i See7 : ę i | o a u jj za wm о a ош о cum am a - a fy i Serco ee ь Eyer SEs SG 200 300 m V infui 100 opracowanie graficzne: D. Kaźmierski Rys. A — elementy 6 — zabudowa, stałe, 7a — B — elementy. drogi główne, 2. Zmiany nowe, 7b — C€ — elementów elementy krajobrazu zanikłe; drogi drugorzedne, 1 — lasy, okolic 2 — wsi tereny 8 — cieki, 9 ~ pojedyncze melioracyjnej Zamorze podmokłe, drzewa ah A ПЗУ, lub grupy drzew, В wen 10 — projekt sieci Przeobrażenia krajobrazu rolniczego od XIX wieku 77 są przez kanały odwadniające rozległe obliżenia na północ i południe od WSi. | Zmienność litologii i ukształtowania powierzchni warunkuje pierwotne zróżnicowanie głębokości zalegania I pozomu wód podziemnych. OMÓWIENIE WYKORZYSTANYCH MATERIAŁÓW KARTOGRAFICZNYCH. Analizę przeobrażeń krajobrazu obszaru badań przeprowadzono na podstawie porównania archiwalnych materiałów kartograficznych i zdjęć lotniczych. Dla uchwycenia stanu aktualnego przeprowadzono uzupełniające rozpoznanie terenowe. Wykorzystano następujące mapy: — Special Karte von Suedpreussen Gill'ego w skali 1:150000, wydaną w Berlinie w latach 1802—1803, pozycja 33 w Centralnym Katalogu Zbiorów Kartograficznych w Polsce, — Generalstabskarte w skali 1: 100000, wydamą w latach 184/—1863 na podstawie zdjęcia topograficznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego z lat 1829—1832, pozycja 141 w Centralnym Katalogu Zbiorów Kartograficz- nych w Polsce, — niemiecką mapę topograficzną z 1890 roku, w skali 1 : 25 000, — niemiecką mapę topograficzną z 1940 roku, sporządzoną na podstawie mapy pruskiej z 1893 roku, aktualizowana przez WIG w 1934 r. w skali 1:25 000, — mapę topograficzną w skali 1: 10 000 z naniesionymi kompleksami rolniczej przydatności z 1974 roku, pochodzącą ze zbiorów Wo (...truncated)