Analiza zmian biegu rzeki Warty w obrębie miasta Poznania w świetle istniejących przekazów historycznych

BADANIA FIZJOGRAFICZNE Tom XXV, Seria A. NAD POLSKĄ ZACHODNIĄ Geografia Fizyczna 1972 J. BOGUMIŁ LEWANDOWSKI I ANALIZA ZMIAN BIEGU POZNANIA W ŚWIETLE LEON . REMBEZA RZEKI WARTY ISTNIEJĄCYCH RYCZNYCH ZARYS W OBRĘBIE MIASTA PRZEKAZÓW HISTO- TREŚCI Zakończony w 1969 r. pierwszy etap prac związanych z regulacją węzła wodnego w Poznaniu dość istotnie zmienił obraz rzeki Warty na odcinku biegnącym wzdłuż najstarszych części miasta. W związku z powyższym nasuwa się pytanie, jakie zmiany biegu tej rzeki na terenie Poznania notowano w przeszłości? Co było czynnikiem powodującym te zmiany? Jak w świetle zmian rzeki w czasach historycznych można ocenić obecne zmiany narzucone przez człowieka? W przedstawiońym artykule dokonano próby odpowiedzi na te pytania, na podstawie dostępnych materiałów źródłowych, a przede wszystkim oryginalnych planów miasta zachowanych i udostępnionych przez Muzeum miasta Poznania, na których w wielu przypadkach znajduje się dość wiarygodnie uwidoczniona sytuacja hydrograficzna. CHARAKTERYSTYKA Poznań leży na 242 MORFOLOGICZNA kilometrze rzeki Warty, RZEKI licząc od jej ujścia do Odry. Warta płynie tu na północ, korytem o szerokości 50-70 m, przybierając ten kierunek. koło Śremu (km 291) z kierunku zachodniego i zmieniając go pod Obornikami (km 205) ponownie na zachodni. Na tym odcinku, w środku mniej więcej którego znajduje się Poznań, charakterystyczny jest średni spadek dna koryta, który na odcinku Rogalinek — Poznań jest mniejszy, a poniżej, na odcinku Poznań — Owińska, zwiększa się. To znamienne zwiększenie spadku dna związane jest z prze- łomowym charakterem doliny Warty w tym miejscu (S. Pawłowski 1929). Mianowicie, Warta z wysokości 80 m n.p.m., na której płynie od Koła do Śremu, przebija się południkową doliną przez teren płaskowyżu moreny dennej onaz moreny czołowej środkowo-poznańskiej, wzniesiony do wysokości około 150 m np.m. i mający kierunek poprzeczny do doliny rzeki. Szerokość doliny przełomowej jest zmienna i wynosi na odcinku Rogalinek — Poznań 4 km, zaś na odcinku Poznań — Murowana Goślina 2,5-3 km, z tym że koło Czerwonaka, gdzie przebija się przez morenę czołową środkowopoznańską, wynosi 0,5 km. W dolinie wyróżnić można 94 J. Lewandowski i L. Rembeza wyraźnie terasę: górną, środkową i dolną. Terasa górna położona na wysokości 18-25 m ponad poziomem rzeki oraz terasa środkowa, położona na wysokości /-12 m, są już zniszczone i obserwować można tylko ich resztki. Terasa dolna wzniesiona na wysokość 2 - 6 m ponad poziom rzeki, stanowi równinę nadrzeczną dobrze rozwiniętą po obu brzegach, która 8 Rys. 1. Przekrój 1 4 7 wapień jurajski, 2 — formacja węgla brunatnego, 3 — iły poznańskie, dolny margiel zwałowy, 5 — dolny piasek, 6 — sórny margiel zwałowy, górny piasek, 8 — aluwium, I — terasa górna, II — terasa środkowa, ` III — terasa dolna — — — poprzeczny doliny Warty od Szeląga cika 1929) do Głównej (według Z. Wój- jest zalewana przy wysokieh stanach Warty. Opisana przełomowa dolina Warty powstała w wyniku cofnięcia się lodowca w czasie ostatniego zlodowacenia. Budowa geologiczna przełomowej doliny Warty pod Poznaniem przedstawia się następująco (rys. 1, Z. Wójcik 1929). Wyróżnione trzy terasy są zbudowane z plejstoceńskich piasków. Rozpatrując głębsze podłoże znajdujemy warstwę iłów poznańskich, tworzącą dno koryta Warty i dlatego interesującą nas najbardziej. Warstwa ta, należąca do utworów trzeciorzędowych, ma miąższość wahającą się od 20 do 100 m. Iły poznańskie w stanie wilgotnym są bardziej plastyczne, a w stanie suchym łamliwe, stanowią więc materiał podatny i łatwo zniszczalny, nieodporny na działanie wód rzeki. ` CHARAKTERYSTYKA HYDROLOGICZNA Określając charakterystyczne stany wody Warty pod Poznaniem oprzemy się na byłym wodowskazie umiejscowionym przy moście Chwaliszewskim. Wodowskaz ten założony został w 1818 r., a codzienne obserwacje notowane są nieprzerwanie od 1822 r. Opierając się na tych obsec- wacjach stan średni Warty pod Poznaniem wynosi 295 cm ponad zero wodowskazu, znajdującej się na rzędnej 49,446 m n.pm. (Z. Wójcik 1959). Stan średni niski wynosi 184 cm, zaś stan średni wysoki 530 cm. Jeśli Analiza zmian biegu rzeki Warty 95 chodzi o stany powodziowe, to ich obserwacje notowane są już od 1501 r. W okresie od 1501 do 1956 r., przy przyjęciu za kryterium wybitnych wezbrań stanu 650 cm (Z. Pasłowski 1956), na byłym wodowskazie przy moście Chwaliszewskim, zanotowano w Poznaniu 62 powodzie (5. Schultz 1911, W. Mamak 1955, Roczniki Hydrologiczne Odry). Daje to 1 powódź w ciągu 7,5 lat, co odpowiada prawdopodobieństwu 13,3/0. Odpowiadający stanowi 650 cm przepływ, odczytany z krzywej konsumpcyjnej dla wodowskazu chwaliszewskiego. (Z. Wójcik i może być przyjęty za powodziowy. Zwraca uwagę fakt (Z. 1951), i wynosi 750 m3/s + Pasławski 1956), że w 465-letnim okresie - w miarę upływu czasu częstotliwość powodzi rośnie, przy jednoznacznym obniżeniu się wysokości wezbrania, co wyraźnie zaznacza się po 1761 r. Uważa się, że zwiększenie częstotliwości powodzi spowodowane zostało systematycznym niszczeniem w dorzeczu Warty bogatych różnogatunkowych lasów, zapoczątkowanym w XIV w. i zastąpienie ich w XVIII w. jednogatunkowym lasem sosnowym. Na obniżenie wysokości wezbrań wpłynęło oczyszczenie cych przepływ XIX w. wody, regulacja koryta a Warty Warty w następnie od jej XVIII w. z budowli przeprowadzona ujścia do Odry, aż utrudniają-- w drugiej do miejsca, połowie gdzie do Warty wpada Prosna, regulacja udana, bowiem jak stwierdza J. Lambor (1945), zmiany profilu podłużnego nie przekraczają 50-60 cm i ida w kierunku jego wyrównania i stabilizacji. Jeśli chodzi o czas wystepcwania powodzi, to największa ich liczba przypada na powodzie roztopo- we, występujące w miesiącach wiosennych, wodzie opadowo-nawalne, miejsce w mające miejsce w a tylko 13%/e przypada na pomiesiącach letnich, lecz nie- raz przewyższające wysokością kulminacji powodzie roztopowe. Tak na przykład największa ze znanych powodzi, jakie nawiedziła Poznań, miała lipcu (1736 r.), stan wody w Warcie osiągnął poziom 11,47 m ponad zero wodowskazu chwaliszewskiego. Głębokość koryta Warty w Poznaniu pnzy stanach średnich wynosi około 1 m i jest stanem dla rzeki najczęstszym. Ta naturalna właściwość jest okolicznością korzystną dla żeglugi, którą jeszcze poprawiła przeprowadzona wspomniana już regulacja rzeki. NAJSTARSZE INFORMACJE O WARCIE POD POZNANIEM Dla dość długiego historycznego okresu rozwoju grodu książęcego i miasta brak jest dokumentów graficznych w postaci map i planów, na podstawie których można by badać bieg Warty pod Poznaniem, gdyż najstarszy znany plan miasta pochodzi z roku 1655. Opierając się na informacjach zawartych w różnych opisach miasta (5. Kozierowski 1922, J. Łukaszewicz 1838, Z. Zaleski 1929) obraz Warty i wpadających doń mniejszych cieków przedstawiał się w (...truncated)